Woensdag 23/06/2021

'Allergisch voor te veel ernst'

Met de Israëlische tragikomedie Footnote won Joseph Cedar vorig jaar in Cannes de prijs voor het beste scenario en was hij, samen met Rundskop, in de running voor de Oscar voor de beste buitenlandse film. Niet slecht voor een verhaal over de rivaliteit en de conflictueuze verhouding tussen twee Talmoedspecialisten.

Footnote

Tragikomedie

Regie: Joseph Cedar

Met: Lior Ashkenazi,

Shlomo Bar Aba, Alisa Rosen, Micah Lewesohn

Duur: 105 minuten

De academici Eliezer en Uriel zijn allebei verbonden aan de afdeling Talmoedstudies van de universiteit van Jeruzalem. Eliezer heeft zijn leven gewijd aan het zoeken naar de geringste verschillen tussen de verschillende versies van de Talmoed, maar hij heeft eigenlijk nooit erkenning gekregen. Tenzij die ene voetnoot in het standaardwerk van een alom gerespecteerde Talmoedspecialist. Van zijn kant heeft Uriel met zijn meer populariserende aanpak wél veel waardering geoogst. Zijn boeken zijn bestsellers en zijn lezingen worden massaal bijgewoond door vrouwelijke fans. Ook dit nog: Eliezer en Uriel zijn vader en zoon. Het levert een film op die zowel satire en spot, maar ook melancholie en mededogen ademt.

Hoe verhoudt de Talmoed zich eigenlijk tot de Thora?

"Dat is een korte zin, maar tegelijk een grote vraag. (lacht) Dit is een film over experten, die heel fier zijn op hun expertise. Ik ben een filmmaker, maar geen expert in deze materie. Ik zal het toch proberen. De Thora is de Bijbel, althans het Oude Testament. Daarnaast is er de Misjna, een verzameling mondelinge wetten die beschouwd worden als een interpretatie van bepaalde ideeën uit de Thora. En dan heeft men de Talmoed, die kan omschreven worden als een verder onderzoek van de Misjna. Het gaat dus telkens een stapje verder en het wordt steeds uitgebreider, zodat de Talmoed uiteindelijk alle domeinen van het leven bestrijkt, zowel op wettelijk, maatschappelijk als religieus vlak, met daarnaast ook nog veel culturele thema's en historische verhalen.

"Wanneer de overgang van die orale tradities naar geschreven teksten precies gebeurd is, blijft een grote vraag en onderwerp van veel discussie, want eerst waren er natuurlijk de handgeschreven versies en pas later kwamen de gedrukte teksten. Wat ik in dit hele debat interessant vind, is dat de mondelinge overlevering het voordeel heeft van de flexibiliteit. Het heeft een eigen dynamiek. Van zodra iets geschreven of gedrukt staat, ligt het vast. En dat zorgt voor problemen, niet alleen bij de Joodse, maar bij elke godsdienst die gebukt gaat onder de last of de druk van het geschreven woord. Het christendom kent dat probleem ook, bij voorbeeld met de uiteenlopende versies van de verschillende evangelies. Het gedrukte woord wordt te heilig om nog relevant te zijn en dat veroorzaakt spanningen."

Zelfs onder Talmoedkenners, zoals de vader en de zoon in de film.

"Precies! De vader is iemand die zijn hele leven besteedt aan het uitzoeken van wat nu precies de bron is geweest. Wat hebben die woorden precies betekend toen ze voor het eerst werden neergeschreven? Maar de zoon is veel flexibeler. Hij staat voor de compromisbereidheid van de orale overlevering. De originele bron interesseert hem minder dan de relevantie van die teksten. Of hun schoonheid. Eigenlijk was de Talmoed in zijn mondelinge vorm bedoeld als een soort dialoog tussen de generaties. Maar sinds het neergeschreven werd, is die dialoog eigenlijk gestopt en daarmee voor een deel ook het onderzoek naar wat het allemaal echt te betekenen heeft."

De Talmoedstudie, zoals die door vader en zoon beoefend wordt, is wel degelijk een echte wetenschap?

"Er moet onderscheid gemaakt worden tussen de religieuze studie van de Talmoed en de academische, wetenschappelijke studie. Deze film situeert zich uitdrukkelijk in een academisch milieu. De Talmoedstudie die daar beoefend wordt, is dus wel degelijk een wetenschap. Er is enerzijds een filologische discipline, die zich op de manuscripten en de gedrukte teksten toespitst. Dat is het vakgebied van de vader. Anderzijds is er een meer filosofische tak, waarin de zoon actief is, die zich toelegt op de interpretatie. Maar de meeste exegeten die met de studie van de Thora en de Talmoed bezig zijn, doen dat vanuit een religieuze invalshoek. En voor hen gaat het natuurlijk om heilige teksten. Het woord van God. Voor hen is het werk van Eliezer en Uriel bijna een vorm van heiligschennis. Wat de vader namelijk doet, is op zoek gaan naar vergissingen en fouten die bij voorbeeld bij het kopiëren zouden gebeurd zijn. Maar voor religieuze mensen betekent elke vergissing een grote bedreiging. Als een of andere kopiist een vergissing zou hebben begaan, wat voor zin heeft hun studie van de Talmoed dan nog? Het tast dus eigenlijk de fundering van hun leven aan!"

Het levenswerk van de vader heeft een voetnoot opgeleverd in een standaardwerk van een gezaghebbende Talmoedkenner. Men kan zeggen: 'Ocharme, amper een voetnoot.' Maar ook: 'Prachtig, hij heeft wel degelijk iets nagelaten.'

"Weet je, het hangt er gewoon vanaf waarmee je jezelf vergelijkt. Ik kan je in dat verband een mooie anekdote vertellen over de focus puller die bij mijn films de lens scherpstelt. Zulke mensen worden nooit geïnterviewd. Meer dan hun naam zal je nooit in het persdossier van de film vinden. Maar als zij hun werk niet goed doen, krijg je geen scherpe beelden. Tijdens een interview met een of ander klein filmtijdschrift heb ik op een bepaald moment met lof over die medewerker gesproken. En dat werd ook gepubliceerd. Toen ik die man even later terugzag, heeft hij mij met tranen in de ogen omhelsd, want dat kleine compliment had zoveel voor hem betekend."

Een film over de Talmoedstudie, maar ook over de rivaliteit tussen vader en zoon. Geen lichte onderwerpen. Maar toch hebt u de toon luchtig en vaak zelfs grappig kunnen houden.

"Ik weet niet of u de uitdrukking a storm in a teapot kent? Het is een zegswijze die ook in het Hebreeuws bestaat. Ik gebruik dat beeld graag om de toon van deze film te omschrijven. Voor wie zich in die theepot bevindt, in die wereld van de Talmoedstudie, zijn al die discussies over kleine, esoterische nuances een kwestie van leven of dood. Maar als je het een beetje vanop afstand bekijkt, niet te veel, dan wordt het hilarisch. Dan zie je geen storm, alleen maar een theepot. Voor de personages gaat het om een extreem dramatische situatie, maar voor het publiek is het grappig, want zij zien hen vechten over iets dat het vechten niet waard is."

Maar de kijker kan zich, als ouder of als kind, wel herkennen in bepaalde situaties. En op dat moment komt hij of zij zelf ook in de theepot terecht.

"Dat was het idee. En als dat inderdaad gebeurt, dan zou ik dat fantastisch vinden. Ik hoop dat het publiek het op die manier bekijkt. Maar tegelijk wil ik dat niet overdrijven, want ik ben een beetje allergisch geworden voor films die zichzelf te ernstig nemen."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234