Zondag 01/08/2021

'Alleen ik kan jullie redden van de apocalyps'

In deze ongezien felle campagne staat ze in de schaduw van Donald Trump. Hillary Clinton wordt saai genoemd, maar dat vindt ze niet erg. Haar minachting voor Trump is in ons gesprek van meet af aan duidelijk, en vol vertrouwen zegt ze: 'Ik ga niet verliezen.'

Er zijn van die dagen in de presidentiële campagne, zo niet weken of maanden, of misschien wel de hele periode, dat je jezelf verliest in tweeslachtige of wazige werkelijkheden. Het is eenvoudig om verstrikt te raken in gebeurtenissen die op een gegeven moment domineren. Alles wordt groot en lawaaierig, en de kandidaten - om met hen te beginnen - houden zelfs op te bestaan als menselijke wezens.

Begin oktober ga ik naar Toledo, Ohio om Hillary Clinton te ontmoeten, om een tijdje met haar te praten en naar haar te luisteren. Het is vijf weken voor de verkiezingsdag waarop zoveel op het spel staat. Het gaat er niet zozeer om of Clinton een mijlpaal kan bereiken door de eerste vrouwelijke president te worden. Het gaat om Donald J. Trump, de verbazingwekkendste persoon die ooit in de buurt van de hoogste macht is gekomen.

Clinton heeft een bijeenkomst georganiseerd in een verpauperd deel van Toledo, een stad die in de top vijf van verkommerde steden staat. Hier wonen de witte arbeiders de Ohio tot zo'n lastig terrein voor Clinton hebben gemaakt, en een verrassend vruchtbare voedingsbodem vormen voor haar tegenstander, de miljardair.

Na de bijeenkomst word ik door medewerkers van Clinton begeleid naar een kantoor waar ze net een interview beëindigde. Ik heb haar meer dan een jaar niet ontmoet. Ze maakt een warme en geanimeerde indruk, maar oogt vermoeid - ongetwijfeld het gevolg van haar longontsteking. Presidenten lijken acht jaar ouder te worden tijdens vier jaar in het Witte Huis, maar ook campagnes eisen hun tol. In dit geval was er een verrassend sterke uitdager, Bernie Sanders, het verhaal over haar gewiste e-mails en het FBI-onderzoek daarnaar en de grenzeloze felheid van Trump.

Haar minachting voor Trump is in ons gesprek van meet af aan duidelijk, intenser dan in speeches en debatten. Het gaat veel verder dan de manier waarop tegenstanders over elkaar plegen te spreken. "Het voelt anders", zegt ze. "Als ik streed tegen een andere Republikeinse kandidaat, waren er meningsverschillen - laat ik dat duidelijk zeggen - en ik zou zo sterk mogelijk mijn eigen opvattingen verdedigen. Maar ik zou niet gaan slapen met een knoop in mijn maag."

"Ik heb jarenlang veel presidenten kunnen ontmoeten", vervolgt ze, "maar ik heb er geen nanoseconde aan getwijfeld dat ze elke dag uit bed stapten met het gevoel dat ze moesten gaan doen wat het beste was voor het land." In elk geval waren het "serieuze mensen".

Een alternatief

Haar morele drang is zichtbaar tijdens de hele campagne. Wanneer ik het hoofdkwartier van Clinton in Brooklyn, New York bezoek, is het jeugdige enthousiasme en het vertrouwen voelbaar. Of ze zouden helpen de eerste vrouw tot president te kiezen, of ze zouden de geschiedenis ingaan als de mensen die van Trump verloren. Ik vraag Clinton of ze bang is voor 8 november, verkiezingsdag. "Nee, niet echt", zegt ze langzaam. Met een grijns: "Ik ga niet verliezen."

Dat is het standaardantwoord van politici die gevraagd worden naar een mogelijk verlies. Maar ze lijkt het te menen. Trump is een volstrekt ander mens - deels omdat hij veel verder kwam dan alom verwacht werd, deels om de manier waarop hij de media bespeelt.

Hij heeft een simpele, nostalgische slogan: 'Make America Great Again'. Van het kaliber 'Yes We Can', waarmee Barack Obama president werd. Clinton koos voor 'Stronger Together', en is daar tevreden over. "Het werkt. Ook omdat ik erin geloof."

Clinton heeft samengewerkt (en is met één getrouwd) met de begaafdste sprekers - Obama, vicepresident Joe Biden, Bill. Alle drie behendig in zowel het aankaarten van belangrijke onderwerpen als het vertellen van 'kleinere verhalen'. Clinton op haar beurt is voorzichtig en werkt met draaiboeken, in de vaste overtuiging dat de echte zorgen van de kiezers en tastbare gevolgen van haar voorstellen het winnen van spektakel. "Uiteindelijk gaan mensen stemmen. En of je het nu leuk vindt of niet, serieuze onderwerpen maken deel uit van het regeren."

Haar optreden levert niet de fraaiste tv-beelden op, maar haar vele jaren in de openbaarheid hebben haar huiverig gemaakt voor te veel aandacht. Ze laat het aan Trump over om de media naar zijn hand te zetten. Ook al maakt het haar saai, en wordt ze zelfs genegeerd.

Trump beantwoordt aan de roep om vermaak. Eerder in de campagne, nog voordat hij de kandidatuur voor het presidentschap binnensleepte, zei hij vrijwel altijd 'ja' wanneer iemand hem voor de camera of in een blad wilde hebben. Zonder twijfel kan hij geestig zijn en, tot op zekere hoogte, een verleider.

Clinton is de anti-Trump. Ze is geen nieuweling in de politiek, noch een sprankelende tv-persoonlijkheid. Ze staat in de grote schaduw van Trump, en lijkt genoegen te nemen met een plaats op de achtergrond. Ze daagt kiezers uit haar opvattingen te bestuderen, naar haar antwoorden op hun vragen te luisteren, en van haar geen amusement en emoties te verwachten. Anno 2016 is die strategie niet zonder risico's.

"Ik zet mijn beleid uiteen, en mensen maken daar grappen over. 'Kijk, ze heeft weer wat'. Ik probeer een campagne te voeren die een alternatief biedt", zegt ze. Het is veelzeggend dat iemand met haar status, bekendheid en politieke bagage spreekt over een alternatief.

"Mijn man en ik lachen soms om het programma Antiques Roadshow, zei ze me eens, verwijzend naar een tv-programma voor en over antiekliefhebbers. "Soms hebben we het gevoel dat we, politiek gezien, antiquiteiten zijn."

Het fenomeen selfie

Op een verkiezingsbijeenkomst vertelde Clinton onlangs dat de vele jaren in de politiek een prijs hebben. "Ik stel me soms defensief op." Topfuncties (ze was senator en minister van Buitenlandse Zaken) hebben haar veel doen nadenken over het bijbehorende isolement. Nieuwe technologieën, zoals smartphones, zijn veelal in de plaats gekomen van persoonlijke ontmoetingen.

Staand naast haar vliegtuig na een speech in Tampa, Florida, liet ze zich fotograferen met meereizende fotografen. Clinton sprak met hen over het fenomeen selfie, dat haar ontmoetingen met kiezers heeft veranderd. Ze was altijd bedreven in contacten met mensen die zich verzamelden achter dranghekken en linten. Hoe kort de ontmoetingen ook waren, haar gesprekspartners luchtten vaak hun hart.

"Ik heb heel wat van die korte ontmoetingen meegemaakt, iemands hand vastgehouden, geluisterd naar hun verhalen over een verslaving of het verlies van een woning", vertelt Clinton me in Toledo. "Ik zag het als een opvoedende ervaring." Dat mist ze, nu de selfie, als ultieme doel van een ontmoeting, opgang heeft gemaakt.

Ze begrijpt de makers van zulke foto's wel. "Het bewijst dat een ontmoeting echt heeft plaatsgevonden. Ze zetten het op Facebook, delen het op Instagram - iedereen kan erbij." Ze geeft nog altijd de voorkeur aan papiertjes die haar in de hand worden geduwd, of hele tekstenbundels, waarin landgenoten vertellen over hun leven. Ze mist het: "Persoonlijke contacten, waardoor je leerde met mensen om te gaan."

Clinton vertelt me een verhaal over haar dochter Chelsea, als kind van 5 jaar. Ze hoorde haar ouders praten over een omstreden bezoek van president Ronald Reagan in 1985 aan een militaire begraafplaats in het Duitse Bitburg, waar veel nazi's waren bijgezet. Chelsea, wier favoriete film The Sound of Music was, vroeg haar moeder om hulp bij het schrijven van een brief naar het Witte Huis. "Beste president Reagan. Ik heb The Sound of Music gezien. De nazi's zijn geen aardige mensen. Ga niet naar hun begraafplaats." Reagan ging en Chelsea kreeg nooit antwoord.

Toen jaren later Bill Clinton president werd, besloot zijn vrouw dat elke brief die naar het Witte Huis werd gestuurd, moest worden beantwoord - zeker als die geschreven was door een kind. Ik heb geen idee in hoeverre dat ook gebeurd is, maar Hillary Clinton maakte het belang duidelijk van communicatie en contact in een politieke wereld die bol staat van momentopnamen, karikaturen en vertekening van de werkelijkheid.

Mensen gebruiken nu, weer veel later, woorden als 'vrienden' en 'volgers' om anderen te beschrijven die ze nooit ontmoet hebben. "Je hebt zelfs emotionele en intellectuele ervaringen", stelt Clinton, "zoals we nog niet eerder in de menselijke geschiedenis gezien hebben".

De huidige campagne is daar een reflectie van. Flitsende beelden, snedige commentaren. Persoonlijke verhalen gaan verloren. Trump is geen man die graag naar kiezers luistert. Hij komt zelden of nooit in een winkel, en hij haat het schudden van handen. Hij stuurt dag en nacht tweets en kijkt naar tv-beelden van zijn eigen optredens. In veel opzichten is hij de anti-Hillary.

Kunde en karakter

Tijdens ons gesprek in Toledo vraag ik Clinton of ze denkt dat de wrok en de breuklijnen die zichtbaar zijn geworden tijdens de campagne het moeilijker zullen maken om de VS te regeren. "Nee, maar we staan voor moeilijke keuzes" - een onmiskenbaar verwijzing naar haar memoires Hard Choices, over haar jaren als minister van Buitenlandse Zaken.

"We zien ingewikkelde trends, die niet per se politiek zijn. Eerder cultureel. Daar moeten we mee leren omgaan." Clinton heeft me eerder gewezen op het boek Amusing Ourselfes To Death, uit 1985. Daarin beschrijft Neil Postman hoe televisie politiek meer en meer heeft veranderd in amusement. Clinton citeert ook de historicus Christopher Lasch, auteur van The Culture Of Narcism. Beiden, vindt Clinton, "probeerden te begrijpen, nog voor de komst van internet, wat er gebeurde in onze samenleving, hoe we getuige zijn van vervreemding". Ze vertelt me dat haar eerste doel als president het aanmoedigen van 'verbinding' zou zijn, van echte communicatie.

Haar devies is altijd geweest: bouw een verhaal langzaam op, te beginnen met details, en laat een boodschap doordringen tot toehoorders. Ze heeft niets met meeslepende retoriek, holle slogans en vlammende speeches. Het kan haar een ongemakkelijke positie bezorgen in een campagne die het daarvan moet hebben.

Een leider die mensen 'verbindt', moet volgens Clinton over de kwaliteiten beschikken om draagvlak te creëren, het gevoel van een gemeenschappelijk doel. "Het betekent dat je een écht verhaal moet kunnen vertellen. Ik denk dat ik dat als president kan. Als kandidaat is het moeilijker."

Vaak heb ik juist het tegenovergestelde gehoord. In Obama's eerste termijn als president klaagden zijn medewerkers dat het veel makkelijker is als kandidaat een boodschap te brengen. Als president, zeiden ze, moet je steeds reageren op gebeurtenissen.

Clinton staat een ander model voor, dat meer op haar kunde en karakter is toegeschreven. Het kan leiden tot een andere stijl van presidentschap - zonder de meeslepende betogen van Obama, de morele overtuigingen van George W. Bush en de gewoonte van Bill Clinton om helderheid te bieden door uitleg.

Kan Hillary vanuit het Witte Huis de bevolking makkelijker inspireren dan tijdens de campagne? Is het eenvoudiger of juist moeilijker zonder Trump in de buurt, de man die staat voor alles waarvan ze gruwt?

'Verpest het niet', is wat Clinton dezer dagen van alle kanten te horen krijgt, in alle toonaarden. Clinton, die haar campagne begon om een barrière - het glazen plafond - te doorbreken, heeft zich ontpopt als een serieuze barrière voor een onmogelijk alternatief.

Wanneer het interview in Toledo voorbij is, glimlacht ze, kijkt me aan, en wil nog iets kwijt. "Zoals ik de mensen verteld heb", besluit ze, 'ben ik de laatste die tussen jullie en de apocalyps in staat."

© The New York Times

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234