Dinsdag 26/01/2021

Alleen drugshandel scoort beter

De Tefaf, die deze week in Maastricht plaatsvindt, is de grootste kunst- en antiekbeurs ter wereld. Het is de exponent van een kunsthandel waarin het geld steeds sneller rolt en bedragen met negen nullen allang geen uitzondering meer zijn. In de achtdelige reeks 'Kunst Te Koop' belichten we de voor- en achterkant van de kunstmiljarden.

Kunstcriminaliteit is laatste vijftien jaar onrustbarend snel gegroeid

Waar zeer veel geld te verdienen valt, loert ook de schurk om de hoek. Samen met het peil van de kunstprijzen is de kunstcriminaliteit de laatste vijftien jaar onrustbarend snel gestegen, diefstallen en plunderingen voorop. De overval op het Nationaal Museum in Stockholm ligt nog vers in het geheugen. Zo erg is het ondertussen dat de illegale kunsthandel alleen nog de drugscriminaliteit moet laten voorgaan in de rangschikking van lucratiefste misdaadvormen.

Brussel / Eigen berichtgeving

Rudy Pieters

Stel het u even voor. U wandelt door een museum, blijft een tijdje zitten voor een Rembrandt, komt helemaal tot rust, en plotseling stormen drie gewapende en gemaskerde mannen naar binnen. Terwijl ze bezoekers en personeel onder schot houden, halen ze drie werken van de muur die samen 1,3 miljard frank (32 miljoen euro) waard zijn.

Het is wat op 22 december van vorig jaar gebeurde in het Nationaal Museum in Stockholm. De overvallers sprongen met een Rembrandt en twee Renoirs onder de arm in een klaarliggend bootje en verdwenen in de nacht. De Zweedse politie verrichtte ondertussen al een dozijn arrestaties maar de werken zijn nog steeds spoorloos. Dat zullen ze waarschijnlijk nog een tijdje blijven, want vaak blijven gestolen kunstwerken jarenlang onder water. Sommige zullen wellicht nooit meer opduiken. Het in november verschenen boek Kunstmaffia van journalist Henk Schutten citeert cijfers van het Art Loss Register, 's werelds grootste databank van gestolen kunstwerken: Rembrandt heeft 144 vermiste werken op zijn naam staan (145 met Stockholm erbij), Rubens 59, Van Gogh 25 en Frans Hals 13. Je kunt er een aardig museum mee inrichten.

De laatste vijftien jaar is de kunstcriminaliteit onrustbarend snel toegenomen. De oorzaak is niet ver te zoeken: in dezelfde periode gingen de prijzen voor kunstwerken spectaculair de hoogte in. De kunstcriminaliteit wordt niet alleen in de hand gewerkt door een onderbezetting van gespecialiseerde politie-eenheden, maar ook door de (al dan niet opzettelijke) blindheid van de reguliere kunsthandel, waar verdachte werken niet zelden moeiteloos in terechtkomen. "Het is nog een beetje een punt van discussie hoor, maar de meeste internationale opsporingsdiensten zijn het erover eens dat de illegale handel in kunst na de drugscriminaliteit de lucratiefste bron van inkomsten is voor de misdaad", zegt Schutten.

Het grote probleem is dat kunstcriminaliteit een veelkoppig monster is waar niemand een duidelijk zicht op krijgt, zeker de politie niet. De ontelbare kunstvervalsingen en andere vormen van oplichterij, zoals witwasoperaties en verzekeringsfraude, zijn natuurlijk het moeilijkst meetbaar. Maar ook van diefstal, nochtans de zichtbaarste (en wellicht lucratiefste) vorm van kunstcriminaliteit, is het onmogelijk een goed totaalbeeld te krijgen. Erger nog, "het is onwaarschijnlijk dat er ooit precieze statistieken zullen bestaan", zegt het internationale politieagentschap Interpol.

De grote museumkraken halen makkelijk de voorpagina. De 'diefstal van de eeuw' bijvoorbeeld in 1990, toen twee als politieagenten verklede mannen het Gardner Museum in Boston binnenstapten, de bewakers knevelden en ervandoor gingen met elf doeken waaronder drie Rembrandts en een Vermeer, samen 13 miljard frank waard (320 miljoen euro). De twintig Van Goghs die een jaar later uit het Amsterdamse Van Gogh Museum geroofd werden, waren nog zeker 5 miljard meer waard.

In 1993 was het Museum voor Moderne Kunst in Stockholm aan de beurt, toen daar zes Picasso's en twee Braques verdwenen, samen 2,5 miljard waard (zo'n 60 miljoen euro). Dat is toevallig ook de som die je voor De Schreeuw zou krijgen, het wereldberoemde doek van Edvard Munch, dat in 1994 uit het Nationaal Museum van Oslo gestolen werd. En tijdens de oudejaarsnacht van 1999 op 2000 liepen de straten van Oxford vol millenniumvierders, toen geslepen dieven een Cézanne van 130 miljoen frank (3,2 miljoen euro) uit het Ashmolean Museum haalden. Op de Van Goghs en Munch na zijn alle doeken nog altijd spoorloos.

Uit de (onvolledige) Interpol-cijfers blijkt dat in 1999 alleen al 444 museumdiefstallen plaatsvonden, waarvan 9 in België. Het is slechts het topje van de ijsberg. Veruit de meeste diefstallen gebeuren in privé-woningen; op de tweede plaats komen de kerkdiefstallen. Maar veel diefstallen, zeker die bij goed verzekerde privé-verzamelaars, worden gewoonweg niet aangegeven. "Het waren wat domme gangsters", zegt Schutten over de Stockholmse overval van december. "Die schilderijen waren niet verzekerd, terwijl de meeste kunstdiefstallen gebeuren met schilderijen die verzekerd zijn. Dan maak je een deal met een verzekeringsmaatschappij en geen haan die ernaar kraait. Je krijgt dan 10 procent van de geschatte waarde, dat is vaak nog een heel sterk bedrag, en er wordt geen aangifte gedaan bij de politie."

Een eigenaar houdt de politie er zeker buiten wanneer het gestolen werk met zwart geld is aangekocht - en nogal wat kunstwerken verkeren in dat geval, dat is een publiek geheim. Als de eigenaar wel naar de politie stapt, ontbreken vaak een degelijke beschrijving en foto. "Als ze al eens een foto zouden hebben, dan is die toevallig op een familiefeestje getrokken", zegt Dirk Deklerck van de federale politie.

Zelfs als we ons tot de geregistreerde diefstallen beperken, is het moeilijk een totaalbeeld te krijgen. Veel landen, zoals Nederland en Groot-Brittannië, hebben geen apart hoofdstukje kunst en antiek in hun diefstalstatistieken. En als dat wel het geval is, dan vertellen ook die cijfers maar een deel van het verhaal. In België bijvoorbeeld zitten we sinds het midden van de jaren negentig aan duizend kunst- en antiekdiefstallen per jaar, goed voor zo'n tienduizend voorwerpen, maar over de waarde kom je niets te weten: je vindt er het schilderijtje van grootvader naast een belangrijk werk dat uit een museum verdween.

Interpol houdt zich dan ook op de vlakte als het over de totale waarde van geregistreerde kunstdiefstallen gaat. Zo'n cijfer kan alleen maar een ruwe raming zijn. Henk Schutten heeft het over jaarlijks vier tot zes miljard gulden, afgerond 70 tot 110 miljard frank. Met de niet aangegeven kunstroven erbij krijg je ongetwijfeld een veelvoud van dat bedrag.

Morgen in deel 5 van 'Kunst Te Koop': de ontelbare vervalsingen en andere oplichterij.

Jaarlijks wordt er voor 70 tot 110 miljard frank aan kunstdiefstallen aangegeven

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234