Maandag 06/12/2021

'Alle kennis wordt geboren uit domheid'

De aarde is plat, Nederlands is de moeder van alle talen en de mens stamt af van de kikker. Spaar uw spot, want voor morosofen is het waarheid. De morosofie krijgt een bijzondere plaats in het programma van Theater Aan Zee - omdat we van die 'waanwijzen' nog wat kunnen leren.

Dwaze wijsheid of wijze dwaasheid? Feit is dat zich onder de noemer 'morosofie' (of: 'foolosophy') een divers volkje gepassioneerde onderzoekers schaart dat van het bewijzen van een absurde theorie zijn levenswerk heeft gemaakt. Nederland kent vooral Berend Willem Hietbrink, die in 2007 dagelijks zijn idee over het 'oer-Nederlands' op nationale televisie mocht komen bewijzen. Maar er zijn ook mensen die bezweren dat het oude Delphi gesitueerd was in Delft of dat atomen ruimteschepen zijn.

Publicist en literatuurwetenschapper Matthijs van Boxsel wijdde het volledige tweede deel van zijn omvangrijke Encyclopedie van de domheidaan de waanwetenschap. Van Boxsel is niet alleen expert maar ook zelfverklaard morosoof én vurig bestrijder van de idee dat morosofen 'gekken' zouden zijn. Van Boxsel: "Morosofen zijn geen patiënten, integendeel: ze zijn gezond bij de gratie van een fantasme waarin ze hun gekte hebben bezworen. Wat wij zien als een ziekteverschijnsel is in feite een succesvol genezingsproces. De morosoof weet een normaal bestaan te rijmen met een onvoorwaardelijke toewijding aan een absurde theorie. Hij wisselt met gemak tussen de dagelijkse en de magische wereld."

Die toewijding aan 'magie' brengt de morosoof al gauw op het terrein van de kunsten, want er schuilt in de doorgedreven poging om een 'waarheid' te onthullen een grote schoonheid, zegt Patrick Allegaert van het Gentse Museum Dr. Guislain, dat in 2006 de tentoonstelling Dwaze Wijzen en Wijze Dwazen opzette. Allegaert: "De wijsheid en de dwaasheid raken elkaar in het werk van al wie op een bezeten manier bezig is. Dat is een grens die ook kunstenaars vaak opzoeken." Allegaert heeft plezierige herinneringen aan de vernissage, waarop nogal wat morosofen present waren. Allegaert: "De gesprekken raakten erg geanimeerd, omdat elke morosoof een ander trachtte te overtuigen van zijn theorie." (lacht)

In het Museum Dr. Guislain was onder meer werk te zien van Ben Kockelkoren, die op uitnodiging van curator Dirk Pauwels tijdens Theater Aan Zee zijn stenencollectie uit de Cévennes komt toelichten - een collectie waarmee hij het bestaan van een vergane beschaving meent te bewijzen. Pauwels: "Ik ging Kockelkoren opzoeken in zijn atelier in Waasmunster en raakte ontroerd door de schoonheid van zijn systeem. Rijen en rijen bakjes met stenen heeft hij daar. Een indrukwekkende verzameling, die hij bovendien presenteert op een hedendaagse manier. Het is kunst, zonder dat dat voor Kockelkoren een doel is."

Gelukkige mensen

Overigens geeft Kockelkoren ook workshops aan kinderen, die zijn grootste fans blijken te zijn. Ze gaan zonder scepsis mee in zijn verhaal. Voor Pauwels is het net dat wat de bezonnen, rationele mens misschien van de morosoof kan leren: het plezier van het spel, de overgave aan de fantasie, in een wereld die gedomineerd wordt door postmoderne relativering. Pauwels: "Ik denk soms dat morosofen gelukkige mensen zijn. Ze geloven zonder terughoudendheid in zichzelf, in wat ze kunnen en beweren."

Met hun overtuiging zetten ze bovendien de 'serieuze' wetenschap een neus - die eveneens beweert de ultieme waarheid in pacht te hebben, terwijl ze voortdurend golft van de tegenspraken. "Denk maar aan de theorieën over moedermelk van de afgelopen decennia", meent Pauwels. Ook Van Boxsel beschouwt de morosofen als de "spoken van de wetenschap", omdat zij "herinneren aan de domheid waaruit alle kennis wordt geboren. Wetenschap is de geschiedenis van gecorrigeerde dwaasheden. Als je maar lang genoeg wacht, verkeert iedere wetenschappelijke theorie in een karikatuur van zichzelf."

De dissidente aanwezigheid van de 'dwaze wijzen' slingert zich als een kronkelspoor door de programmatie van Theater aan Zee, niet alleen in de lezingen van Van Boxsel of Kockelkoren, maar ook in de voorstellingen van de Britse performer Paul Clark, Jed Martin (de mysterieuze kunstenaar uit Michel Houellebecqs De kaart en het gebied) en actrice Simone Milsdochter. In Mu.ZEE loopt de expo Het museum van de eigenzin, waar 'normale' en 'afwijkende' vormen van creativiteit worden samengebracht. Er zijn onder meer werken te zien van psychiatrische patiënten waarmee Pauwels in de jaren 1970 werkte - maar noem dat vooral geen 'outsider art'. Pauwels: "Ik heb een hekel aan dat woord. Voor mij zijn er geen outsiders, alleen insiders. Je moet het anders-zijn niet accentueren door het te benoemen. Zoiets illustreert alleen maar de pretentie waarmee wij denken dat onze 'wijze', 'logische' wereld de enige ware is."

Ook Van Boxsel ziet nauwelijks verschil tussen binnen en buiten. Van Boxsel: "In principe moet ieder mens in het reine komen met de idiotie van het bestaan. Sommigen zoeken hun toevlucht tot religie, anderen tot sportgekte of praten met de poes."

In Pauwels' wildste dromen wordt deze editie van Theater Aan Zee een festival waar iedereen zonder etiket door elkaar krioelt: kunstenaars, dromers, morosofen, psychiatrische patiënten, kinderen, mensen in armoede, theaterliefhebbers, luizen in de pels. Pauwels: "Alleen door te stoppen met onderscheiden kunnen we de kleur van het festival en de samenleving verbreden. Op een moment dat er politiek gezien veel aan gedaan wordt om mensen uit elkaar te drijven, is het belangrijk om dat samen te doen."

Theater Aan Zee start morgen op diverse locaties in Oostende. theateraanzee.be. Van Matthijs Van Boxsel verscheen recent De draagbare encyclopedie van de domheid.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234