Dinsdag 20/04/2021

Alle beschaving is begonnen in de hoofden van wereldvreemde dromers

null Beeld Keke Keukelaar
Beeld Keke Keukelaar

Historicus Rutger Bregman is journalist bij de Correspondent en columnist voor de Volkskrant. Voor zijn 'De geschiedenis van de vooruitgang' krijgt hij woensdag de Liberales-prijs voor het beste Nederlandstalige non-fictieboek van 2013.

en van de grote dromers van de 20ste eeuw is heengegaan. Na de vredestichter Mahatma Gandhi en de dominee Martin Luther King heeft ook Nelson Mandela zijn laatste adem uitgeblazen.

Het waren utopisten, stuk voor stuk. Ze zullen worden herinnerd als predikers die geloofden in het goede van de mens. "Ik heb altijd geweten dat er diep in ieder mensenhart medelijden en grootmoedigheid schuilen", schreef Mandela in zijn autobiografie. "De goedheid van de mens is een vlam die wel verborgen, maar niet gedoofd kan worden."

Een mengelmoes van bewondering en verdriet kwam over ons land toen het nieuws bekend werd. "De wereld heeft haar Betere Ik verloren", waren de mooie woorden van Kees Broere op de voorpagina van de Volkskrant. Eenieder sprak zijn waardering uit -van George Bush tot de paus. Het verbaasde me, die massale verering van een ouderwetse wereldverbeteraar. Het contrast met ons negatieve mensbeeld kon niet groter.

We leven in een land waar dromen van een betere wereld keer op keer worden afgedaan als gevaarlijke hersenschimmen. "Het is altijd onmogelijk, tot het is gedaan", zei Mandela daarentegen, waarmee hij in de voetsporen trad van talloze utopisten voor hem. Neem Nicolas de Condorcet (1743-1794), de man die droomde van gelijkheid tussen blank en zwart. Hij was de voorzitter van de eerste Franse antislavernijorganisatie, en bekocht het met zijn leven. Of denk aan John Stuart Mill (1806-1873), de grondlegger van het liberalisme. Mill werd voor gek verklaard, omdat hij vond dat vrouwen en mannen aan elkaar gelijk zijn.

Cynisme
Alles wat we beschaving noemen, is begonnen in de hoofden van wereldvreemde dromers. "Ik heb ontdekt dat je na het beklimmen van een grote heuvel nog veel meer heuvels ziet om te beklimmen", schreef de overwinnaar van de apartheid. Maar wat zijn de heuvels van onze tijd, de heuvels in ons vlakke polderlandschap? Mandela was een held, natuurlijk, maar het voelt kitsch om te dromen zoals hij.

Een paar weken geleden schreef Rosanne Hertzberger, stercolumniste van NRC Handelsblad, over mijn idealen. Een pleidooi voor een basisinkomen, het uitroeien van armoede, een kortere werkweek - ze vond het wel goed onderbouwd, maar miste toch iets. De mens. "Dat smerige, snuivende, agressieve, geile, verwarde, irrationele kuddedier..."

Het is een zwaar verwijt. De 20ste eeuw zat vol kille utopisten die mensen ondergeschikt maakten aan hun idealen. Maar dromers als Gandhi, King en Mandela dwongen de toekomst niet in een keurslijf. Ze geloofden slechts in de goedheid van de mens - en de mogelijkheid van collectieve vooruitgang. Hertzberger beschrijft ons zoals we in de peilingen naar voren komen, als kuddedier dat zijn mening geeft op het moment dat het niet nadenkt. De taak van de columnist is, zo schreef ze op Twitter, "heel goed verwoorden wat iedereen al vindt".

Het is een recept voor cynisme, en apathie.

Ik geef de voorkeur aan het mensbeeld van Mandela. Verandering begint niet bij het agressieve, irrationele en onverdraagzame in ieder van ons, maar met een appel op het slimme, liefdevolle en altruïstische - eigenschappen die evengoed tot onze natuur behoren. Iedere preek schept zijn eigen parochie, leerde een dominee mij eens.

Veel van Mandela's dromen zijn niet uitgekomen. Nog niet. Hij zag het uitroeien van armoede als de grootste heuvel van zijn generatie. Martin Luther King wist al dat een universeel, onvoorwaardelijk basisinkomen daarvoor de eerste stap zou zijn. 'De mens' wil dat niet, denkt Hertzberger, omdat we het onrechtvaardig vinden als mensen beloond worden voor niets. Mandela dacht er anders over. "Armoede bestrijden is geen daad van liefdadigheid. Het is een daad van rechtvaardigheid."

Hertzberger voorspelde nog dat ik spoedig een betoog zou houden voor het afschaffen van gevangenissen, omdat die ook maar inefficiënt zijn. Ik moet haar teleurstellen. Wat ik wel zal doen, is de man citeren die 27 jaar ervaring had met het leven achter tralies. "Een natie kun je niet kennen als je haar gevangenissen niet van binnenuit kent. Een natie moet niet beoordeeld worden op de wijze waarop het haar hoogste, maar waarop het haar laagste burgers behandelt."

Als dat gevaarlijk en utopisch klinkt, als je op deze manier 'de mens', dat smerige kuddedier, negeert - dan is dat iets om trots op te zijn. Deze wereld heeft meer dromers nodig.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234