Woensdag 14/04/2021

Alfonsina Strada ging haar eigen weg

'Il diavolo in gonnella' noemden ze haar: de duivel in onderrok. Zelfs in de bijnaam een halve man dus, terwijl Alfonsina Strada net dat niét was. Aanstaande vrijdag start de Giro 2016; in de editie van 1924 reed Strada mee als enige vrouw. Ooit.

Soms moet je doodgaan om eeuwig te leven en dit is het verhaal van Alfonsina Strada, die 'moegestreden en voor altijd slaapt / hoog in een nis op het Cimitero di Cusano Milanino'. Die laatste woorden zijn van wielerdichter Willie Verhegghe en dat past. Haar naam is een gedicht, vorige maand verscheen Alfonsina, een boek van de Nederlandse fotografe Ilona Kamps, en in het kerkje Madonna del Ghisallo staat haar fiets tussen die van Gino Bartali en Francesco Moser.

92 jaar na 1924 start volgende week de Giro d'Italia in, nou, Apeldoorn en daar mogen alleen mannen aan meedoen. Niet dat dat in 1924 anders was, maar laat dat nu de sterkte van die vrouw zijn. "Net daarom is mijn boek geen wielerboek", zegt Ilona Kamps. "Het is een metafoor. Je kúnt dingen overwinnen en barrières doorbreken, als je maar wilt."

Willen? Nu al één anekdote, dan is deze Giro al vertrokken. Het is 24 mei, de achtste rit van L'Aquila naar Perugia, gemiddelde etappe van 296 kilometer, en het regent niet: het tempeest. Verschrikkelijk. Alfonsina Strada valt. Een paar keer zelfs, haar al gehavende benen en knoken krijgen extra wonden en deuken, maar elke keer stapt ze opnieuw op de fiets. Tot haar stuurpen breekt. "Als je maar wilt", echoot de stem van Ilona Kamps en dat is nu net iets waar Alfonsina zeer goed in is. In willen. "Een halve borstelsteel en wat bindgaren brengen soelaas," schrijft auteur Herman Laitem in Alfonsina, "maar door een hongerklop loopt ze steeds meer achterstand op. Alfonsina bereikt pas 's avonds om negen de meet. Na dertig uur. Buiten tijd. Adieu Bologna."

Neen, niet 'Adieu Bologna', want eindelijk is de vrouw van 33 in deze Ronde een publiekslieveling geworden en dat weten de organisatoren ook. Ze hebben haar nodig en ze steunen haar. Twee dagen eerder heeft ze van La Gazzetta dello Sport een aanmoedigingspremie van 500 lire gekregen ("Voor elke valpartij of schaafwonde één", schrijft Laitem), nu geven ze haar bevoorrading, een goed bed en een soigneur en mag ze, weliswaar buiten de koers en zonder rugnummer 72, de rest van de Giro afwerken. De volgende etappe, alweer 296 kilometer, rijdt de Giro naar Bologna en dat zal dit verhaal straks ook doen. Want Bologna is belangrijk. Maar dus voor even later.

Zottin

Ze is 10 in 1901 als op een avond in het huis in Castelfranco Emilia vader Morini aankomt met een fiets. Die heeft hij niet gekocht, volgens een verhaal dat vorig jaar in wielermagazine Bahamontes stond, probeert Carlo Morini zijn vrouw en tien kinderen te onderhouden door overdag klusjes op te knappen. "Meestal wordt hij betaald met een kip, een liter olijfolie of een kilo kersen", lees je. Hij moet die dag hard gewerkt hebben, de fiets is tien kippen waard. "Cos'è papà? Wat dat is? Una bici, Alfonsina. Een fiets. Ze is er meteen helemaal gek van."

Het woord is dubbel te begrijpen, ze is er gek van, maar in haar dorp noemen ze het meisje al snel la 'matta'. De zottin. Alfonsina is immers niet meer van die fiets weg te slaan en als ze 14 is, begint ze stiekem te koersen. En kijk naar de oude foto's: ze zit ook wel goed op zo'n fiets. Sterke benen. De houding van een kampioen. Op een dag klopt ze voor het eerst de jongens, ze wint er een varken mee, en wie dan denkt dat ze Carlo Morini en zijn vrouw Virginia Marchesini daarmee een plezier doet, kent het Italië van 1905 niet. Want in plaats van te koersen had ze die ochtend eigenlijk in de zondagsmis moeten zitten. Virginia is categoriek: als la matta wil blijven koersen, moet ze maar vertrekken en een man zoeken die haar onderhoudt.

Ze is 15 en Alfonsina Morini wordt de vrouw van Luigi Strada. Fantastische naam eigenlijk. Strada is het Italiaans voor 'weg', al zijn de wegen op dat moment vooral paadjes, modderwegen of stroken met slechte keien. Denk aan de heroïsche Strade Bianche. Vandaag een klassieker in Toscane, gegroeid uit een retrokoers, zoals er overigens ook een versie van de Ronde van Vlaanderen bestaat. En net in die retro-Ronde zag fotografe Ilona Kamps enkele jaren terug haar eigen Alfonsina Strada staan. 'Liberta' stond op haar wollen trui, Kamps maakte een foto van de dame met krullen en een brede lach en vroeg dan pas of zij in haar boek de hoofdrol wilde spelen. In de teletijdmachine naar 1924. Naar de Giro d'Italia die twaalf ritten zou tellen, met in totaal 3.613 kilometer. Start in Milaan. Aankomst in Milaan. Kortste rit 230 kilometer, langste 415.

"Als ik aan Alfonsina denk, zie ik een heel bescheiden vrouw, maar wel een vrijdenker", zegt Kamps. "Iemand die zelf besliste. Iemand die de goedkeuring van anderen niet afwachtte. Maar ook iemand die haar verantwoordelijkheden nam. Als Luigi in een inrichting terechtkomt, de man is gek geworden, blijft ze voor hem zorgen. En verder ging ze fietsen alsof het de normaalste zaak van de wereld was. Aan een verschil mannen/vrouwen dacht ze niet. En daar herken ik me wel in."

Werelduurrecord

In 1924 is ze al een sensatie geworden. Eerst op de piste, waar ze het tegen mannen opneemt (zoek de namen van Major Taylor en Lucien Petit-Breton, hij won de Tour in 1907 en 1908) en het wereldrecord op de 500 meter pakt. Een jaar later koerst ze op de wielerbaan van Sint-Petersburg en schudt tsaar Nicolaas II haar de hand. "Volgens de overlevering toch", schrijft Geert De Vriese in Bahamontes. "Want of het echt gebeurd is, weten we tot vandaag niet met zekerheid." Zelfs aan het werelduurrecord dat ze in 1911 vestigt met 37,192 kilometer twijfelt hij. Zoals aan de 36 overwinningen die ze zou hebben behaald.

"Wel zeker is dat het een autonome vrouw was", zegt Ilona Kamps. "In Het roerige leven van Alfonsina Strada(de Nederlandse vertaling van Paolo Facchinetti's boek Gli anni ruggenti di Alfonsina Strada, RVP) las ik dat iedereen tegen haar was. Dat ze door iedereen tegengewerkt werd. Maar zelf ging ze recht door zee, ze leerde vijf talen en reisde door heel Europa." Alfonsina Strada ging haar eigen weg.

Met die mentaliteit was ze in 1917 naar de redactie van La Gazzetta dello Sport getrokken. Alfonsina Strada wilde meerijden in de Ronde van Lombardije, georganiseerd door de krant, en hoe organisator Armando Cougnet ook zocht: nergens in het reglement stond dat de wedstrijd niét toegankelijk zou zijn voor vrouwen. Vergetelheidje wellicht en op 4 november 1917 staat Alfonsina in Milaan aan de start. Er zijn 43 deelnemers, 42 van hen zijn mannen. De Belg Philippe Thys wint na 204 kilometer en zij geeft niet op. Ze wordt anderhalf uur na Thys 32ste en laatste. Even stopt het fietsen. Er is een oorlog geweest en Luigi is daar compleet verward van teruggekomen. Luigi wordt nooit meer dezelfde. Luigi wordt opgenomen in een instelling en voor zijn zorgen moet Alfonsina instaan. In de dorpen verkoopt ze broodjes. Voor fietsen is er even geen tijd.

Maar het wordt 1924 in dit verhaal en Alfonsina heeft wat geluk aan haar zijde. Want de Giro gaat starten en de organisatoren hebben ruzie met de wielerploegen van vedetten Costante Girardengo en Ottavio Bottecchia. Die willen meer geld, maar La Gazzetta wijkt niet. Armando Cougnet en zijn collega Emilio Colombo beslissen de Giro zonder ploegen maar enkel met individuele renners te rijden en Alfonsina, dan al 33, mag er een van zijn. Dat hoort ze drie dagen voor de start. In La Gazzetta staat ze als 'Alfonsin Strada di Milano' op de deelnemerslijst, of het een bewuste of een tikfout is, is onzeker. Maar ze vertrekt met nummer 72. Als enige vrouw naast 89 mannen.

Al is naast een rekbaar begrip: voor de eerste rit van Milaan naar Genua (300 kilometer) heeft ze twee uur meer nodig dan winnaar Bartolomeo Aymo. Wel nog voor een paar mannen. In Bahamontes: "Net als de 89 mannelijke deelnemers heeft ze gevochten tegen de vermoeidheid, maar die kregen geen onophoudelijke stroom van beledigingen van de toeschouwers over zich heen. Ook van vrouwen, want die zijn zo geïndoctrineerd dat er geen greintje zusterlijke aanmoediging af kan."

Een rustdag en een rit later hebben 25 mannen opgegeven, maar niet Alfonsina. La matta eindigt 56ste in Firenze. Ze rijdt verder. Rome. Napels. Potenza. Tarente. Foggia. L'Aquila. Ze ziet het allemaal vanop de fiets. Dan is er die etappe naar Perugia, denk aan de borstelsteel en de valpartijen.

En dan moeten we naar Bologna. Alfonsina Strada rijdt naar huis. Castelfranco Emilia ligt vlakbij. "Ze hoopte dat haar familie aan de aankomst in Bologna zou staan", zegt Ilona Kamps, "maar zeker was ze het helemaal niet." Maar in haar boek schrijft Herman Laitem: "Als ze Bologna nadert, rijdt ze tussen een kilometerslange uitbundige escorte. Aan de meet is de familie Morini opvallend op post. Om te vermijden dat de media nog maar eens uithalen naar haar afwezige man, neemt Fonsina het sportblad Guerin Sportivo in vertrouwen en schetst ze haar moeilijke situatie. Ik moet een man onderhouden en neem de schoolkosten van een nichtje op me. Of verwacht men van mij dat ik de boulevard doe?"

Nu kan het niet meer mislukken en het mislukt ook niet meer. We rijden nog even naar Rijeka (ach, 415 kilometer) en dan naar Verona en naar Milaan. Giuseppe Enrici wordt eindwinnaar, Federico Gay wordt tweede en Alfonsina Strada (buiten koers eigenlijk) ten slotte 30ste. Ze heeft 38 uur langer gereden dan Enrici, maar zijn Wikipedia-pagina is vandaag een stuk korter dan die van Alfonsina. Zij is de ware heldin van de Giro van 1924.

Terug naar het boek van Ilona Kamps. We bladeren en wat je ziet, zou je bijna een re-enactment kunnen noemen. Dat klopt niet helemaal, maar het is wel zo'n fotografische hommage. De dame uit de retro-Ronde ('Liberta' op de borsten) keert terug. Je ziet haar op slechte wegen, tussen de maïs, op oude fietsen, strijden tegen mannen op even oude karretjes. Je ziet het plaatsnaambord van Riolo. Italiaanse kerkjes, cols en het hout van de Vigorelli-wielerpiste in Milaan. Ergens een openluchtcinema waar mensen naar een beeld van Alfonsina kijken.

Gentse maïs

"Veel échte foto's van Alfonsina bestaan er niet", zegt Ilona. "Een van de mooiste vind ik die van na haar carrière. Je ziet haar met een fiets over haar schouder uit haar fietsenwinkel stappen. Dat is typisch zij: vastberaden. Er moeten ook bewegende beelden zijn, want de Giro werd toen gefilmd. Dat deden ze ter controle. Er werd immers op de uitslag gegokt en later werd de film van de etappe geprojecteerd om na te gaan of niemand vals had gespeeld."

Zo'n projectie zit in die ene foto. Maar net zoals het verhaal van Alfonsina de vrijheid van de twijfel heeft, nam Kamps de vrijheid te fotograferen in functie van het verhaal. De foto van de menigte die naar de film kijkt, nam ze jaren terug al in China. De maïs staat in Munte, bij Gent. Er zijn nog wel wat meer foto's in België gemaakt. "Waarom niet? Ik wilde wel de plekken fotograferen waar ze heeft geleefd, maar ik wilde vooral te weten komen wat voor iemand Alfonsina was. En dat tonen. Films worden ook op locaties gedraaid, dat heb ik met mijn foto's ook gedaan."

Natuurlijk was ze wel in Riolo. Zoals op de Vigorelli-piste en zoals in Bologna. "Zoals op wel meer plekken had ik daar het geluk van het toeval", zegt Kamps. "Ik wilde de laatste kilometer fotograferen, maar liefst met regen. Want zo was het ook op die avond in 1924. 'Lukt niet', zei de hotelbazin me. 'Er is hier al drie maanden geen druppel gevallen.' Maar toen ik de volgende ochtend wakker werd, miezerde het al. En tegen de avond regende het verschrikkelijk. Alfonsina hoopte in Bologna haar familie te zien en ik hoopte op regen. Het lukte allebei."

Geluk is een lastig woord in het verhaal van Alfonsina Strada. Een jaar na haar heroïsche deelname in de Giro keert het lot. De organisatoren hebben geen vrouw meer nodig om publiciteit te krijgen voor hun koers en dus is ze niet meer welkom. Ze moet weer op de piste rijden. Ze gaat een tijd in Parijs wonen en dan wordt ze een circusartieste. In houten tonnen rijdt ze gekke rondjes met de fiets of ze springt met de fiets op een trampoline. Dat brengt lekker wat geld op, ze koopt appartementen in Milaan en Bologna, ze onderhoudt haar familie.

Testosteron en leeggereden mannen

In 1942 sterft Luigi. Acht jaar later hertrouwt ze met haar oud-masseur en vriend Carlo Messori, met wie ze een fietsenzaak is gestart in Milaan. Ze verkoopt er haar eigen fietsenmerk: Strada. Voor de deur is die mooie foto gemaakt. Typisch Alfonsina: fiets op de schouder, sandalen met hak maar wél met korte wollen kousjes. Haar eigen fiets, uit 1924, schenkt ze aan de Madonna del Ghisallo.

Ze koerst nog lang eigenlijk. Nu eens lees je tot haar 59ste. Sommige bronnen zeggen zelfs tot ze 64 is. Wat helemaal zeker is, is dat ze op 13 september 1959 overlijdt. Met haar Moto Guzzi 500 is ze die dag naar de start van de Tre Valle Varesini gereden, ze wil de koers zien en ze wil misschien ook wel een beetje herkend worden. Herkenning voor de erkenning. Maar dat gebeurt niet. "Ik ben vergeten", zegt ze en dat doet pijn. Gefrustreerd geraakt ze nog meer als de Moto Guzzi niet wil starten. Hij valt zelfs, op haar, en het hart van Alfonsina Strada begeeft.

Sinds 2014 is er in San Salvatore Monferrato een Piazza Alfonsina Strada, rockgroep Têtes de Bois schreef ooit een nummer dat 'Alfonsina e la Bici' heet en er is nu dat boek met foto's van Ilona Kamps. Daarin ook de tekst van Herman Laitem en het gedicht van Willie Verhegghe met onder meer deze woorden: "Wat ging er om in het hoofd van Alfonsina, vraag ik me af, hoe reageerde ze op het testosteron dat samen met haar koersend kou en hitte trotseerde, zou ze überhaupt wel hebben gepraat met leeggereden mannen die ze zag kraken en braken?"

Op het kerkhofje van Cusano Milanino ligt ze in een klein nisje. 20 centimeter bij 20, schat Ilona Kamps. "Helemaal aan het begin", zegt ze. Daarop dan haar naam: Alfonsina Morini, in Strada. En die twee data die het leven omkapselen: 1891-1959. Kinderen had ze niet. Er staan geen verse bloemen.

Alfonsina, het boek van fotografe Ilona Kamps, telt 236 bladzijden en kost 35 euro. alfonsinastrada.com. Het verhaal 'De duivel draagt een rok' van Geert De Vriese over de Giro van Alfonsina Strada verscheen in Bahamontes 12. bahamontes.be Vrijdag 6 mei verschijnen 198 renners in Apeldoorn aan de start van de Giro d'Italia. Drie weken lang serveert Sporza u een liveverslag.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234