Zondag 20/09/2020

Portret

Alexander Salmond ging van 'wee fish' naar volksheld

Beeld © Reuters

Ongeacht de uitslag van het onafhankelijkheidsreferendum deze ochtend heeft Alexander Salmond zich van zijn plaats in de Schotse geschiedenisboeken verzekerd. Zijn geboortestad is trots op haar rebel, die uitgroeide tot succesvol nationalist.

"Mr. Salmond? Alex, bedoel je?" In zijn tearoom Cameron's aan de High Street van Linlithgow reageert John Murphy alsof hem wordt gevraagd naar een oude vriend. Trots vertelt hij dat de Schotse premier, geboren en getogen in dit stadje net ten westen van hoofdstad Edinburgh, zeker drie keer in zijn etablissement heeft geluncht. "Hij is een man van het volk, heel toegankelijk. Ik denk dat de meeste mensen hier hetzelfde zullen zeggen. Mijn stem heeft hij. Het oprichten van een nieuwe staat is als het op poten zetten van een bedrijfje. Een gok."

Het stadje in West Lothian staat bekend om het plaatselijke paleis, waar Mary, Queen of Scots was geboren, de koningin die in 1587 werd onthoofd. Maar tegenwoordig staat het steeds meer bekend als de plek waar op oudejaarsavond 1954 Alexander Salmond ter wereld kwam. Met weemoed denkt de succesvolle politicus vaak terug aan een eenvoudige maar gelukkige jeugd in een sociale huurwoning op 101 Preston Road. Het vormt een vanuit politiek perspectief nuttig contrast met de bevoorrechte jeugd van de Cleggs en Camerons van deze wereld, zijn Engelse politieke tegenhangers.

De katholieke Salmonds vormden een warm en gerespecteerd gezin, herinnert de 85-jarige Ann McTavish zich, die nog steeds op Preston Road woont. "Alex' moeder was mijn eerste vriendin hier. Ik had haar leren kennen in een zwangerschapskliniek. Ze ontfermde zich over me nadat ik daar was flauwgevallen. Andere vrouwen liepen gewoon door. Alex heb ik als baby nog in mijn armen gehad. Weet je, als puber was hij erg handig. Wanneer hij te laat op school arriveerde, glipte hij door een raam naar binnen. 'Wee fish' werd hij genoemd, klein visje."

Dat hij een belangrijk politicus is geworden, verbaast McTavish niets. "Als scholier organiseerde hij al verkiezingen, die hij bijna altijd won. Hij was toen al een nationalist, eentje met een bijzondere interesse voor de Schotse geschiedenis. Veel meer dan zijn leeftijdsgenoten."

Een van die klasgenoten van de Linlithgow Academy werkt tegenwoordig op de receptie van Annet House, het gemeentemuseum. "Hij kon arrogant overkomen, maar je kon al zien dat hij larger than life zou worden", zegt zijn ex-klasgenote, die haar naam liever niet vermeld ziet. Salmond is de opvallende afwezige in het museum, dat de geschiedenis vertelt van het middeleeuwse handelsstadje. Het blijkt een geschiedenis te zijn met een Nederlands tintje. Het stadje was een hofleverancier voor de Schotse Brigade, een Brits legeronderdeel dat gedurende de zeventiende en achttiende eeuw de grenzen bewaakte van de Verenigde Provinciën. Elders in het museum hangt de tronie van generaal Thomas 'Tam' Dalyell, de militaire commandant van koning Karel I die na de executie van zijn baas in de Tower werd gegooid.

Dat portret roept associaties op met de onafhankelijkheidsstrijd van Salmond. Een nazaat van de commandant, ook Tam Dalyell geheten, vertegenwoordigde Linlithgow tussen 1962 en 2005 als radicale socialist in het Britse parlement. Dalyell (uitgesproken als 'Diejel') heeft zich altijd fel verzet tegen de vorming van een Schots parlement en de droom van zijn rebelse plaatsgenoot.

"Geef de Schotse nationalisten een vinger en ze nemen je hele hand", zegt hij in The House of the Binns, de statige familiezetel nabij Linlithgow. Dalyell was jarenlang de ongekroonde koning van West Lothian. "Ga je naar West Lothian, kijk dan uit: ze zijn daar zo rood dat ze vlam dreigen te vatten", is een veelgehoorde opmerking binnen behoudende kringen. Dalyell was ook de eerste die wees op de kromme situatie waarbij Schotse kamerleden wel mogen beslissen over het onderwijs of de zorg in Engeland, maar dat hun Engelse confraters niets te zeggen hebben over zulke zaken in het half-zelfstandige Schotland. Dit heet sindsdien het West Lothian-vraagstuk.

Beeld © Christopher Furlong / Getty

Evangelist

Met argusogen heeft Dalyell door de jaren heen de opkomst van de Schotse Nationale Partij (SNP) aanschouwd. Hij legt de schuld daarvan onder meer bij Tony Blair. "Na de Thatcher-tijd waren er hoge verwachtingen van een linkse regering in Westminster, maar de mensen hier moesten niets hebben van New Labour, en al helemaal niet na de Irak-oorlog. Salmond buit dat gevoel goed uit. Hij is een begenadigd politicus en hoewel hij een politieke vijand is, staan we op goede voet met elkaar."

Hoewel de SNP nu het sterkst is in het noorden en westen van Schotland, geldt West Lothian als de geboorteplek van de partij. Een bewijs daarvan hangt in het huis van SNP-gemeenteraadslid Martyn Day, die pal tegenover het ouderlijk huis van zijn leider woont. "Kijk, dat is het eerste SNP-logo." Hij wijst op een Schotse vlag waarop het witte kruis van Sint-Andreas is vervormd tot een krul met daarin de letters SNP. "In de jaren zestig gemaakt door onze partijafdeling. Het partijbestuur zag er niets in, maar de leden bleken het prachtig te vinden."

Waarom juist hier, in de stad die in Sint-Michael ("who is kind to strangers") zijn beschermheilige kent? "Het heeft te maken met persoonlijkheden. Eerst hadden we de grote Billy Wolfe, die flink strijd heeft geleverd met Dalyell, en nu hebben we Salmond, een andere straffe persoonlijkheid. Hij heeft een visie, is welbespraakt en heeft het geheugen van een olifant", zegt Day, omringd door zijn katten Muesli, Cornflakes en Porridge. "Het sterke van Alex is dat hij niet aanpapt met gelijkgezinden, maar juist mensen probeert te overtuigen die het niet met hem eens zijn. Hij heeft iets evangelisch."

Beeld AP

Baby-Robespierre

Zijn partijlidmaatschap heeft Day ook te danken aan een Salmond. "Toen ik achttien was, leerde ik zijn broer Robert kennen, een partijwerker. Dat was in 1989. Ja, ik behoor tot de poll tax-generatie. Met haar impopulaire belastingbeleid was Thatcher ons geheime wapen." Een jaar eerder had Salmond als kersvers Lagerhuislid van zich doen spreken door de begrotingstoespraak van minister van Financiën Nigel Lawson te verstoren, waarna hij uit de Kamer werd gezet. Zijn actie wekte irritatie in Engeland - hij werd 'de baby-Robespierre' genoemd - maar veel landgenoten zagen het als een rebelse heldendaad.

Ruim een kwarteeuw later is Salmond van een guerrillastrijder veranderd in een gevestigd politicus, een premier die met zijn partij een absolute meerderheid heeft in het Schotse parlement. In Linlithgow zien de mensen Salmond, die getrouwd is met een 17 jaar oudere vrouw, als hun zoon, over wie ze met liefde spreken. "Weet je wat zijn grote hobby is?" fluistert de eigenares van The Cafe Neuk, gelegen nabij de kerk van Sint-Michael waar de jonge Salmond faam maakte als koorzanger. "Gokken op paarden. Hij kan geen gokkantoor passeren zonder naar binnen te lopen."

Deze observatie staat niet op zichzelf. De Salmond-biografie van David Torrance heet niet voor niets Against The Odds (Tegen de verwachtingen in). Torrance schrijft bijvoorbeeld dat de bridgespeler Salmond bekend staat om zijn bluf. Grootspraak en tegen de stroom in zwemmen kenmerken ook zijn politieke bestaan. Terwijl alle belangrijke Schotse politici naar Londen trokken, keerde hij juist terug naar Edinburgh, waar hij opeens de grote vis was. Het uitschrijven van een nu-of-nooit-referendum is een uiting van bluf. Het succes van de charismatische Salmond staat of valt met het overtuigen van Labour-kiezers die zich verraden voelen door de Blairs en de Browns van de afgelopen jaren. In het rode Linlithgow vormen de nationalisten, die verwantschap vertonen met de Belgische PvdA, het nieuwe oude links.

Maar niet iedereen deelt de visie van 'King Alex'. Op 99 Preston Road, naast de woning waar pa Salmond tot vorig jaar woonde, is de 49-jarige Elizabeth niet gevallen voor de politieke charmes van haar oude buurman. "Ik ben tegen Schotse onafhankelijkheid. Maar dat neemt niet weg dat ik wel een beetje trots ben op Alex."

Wie is Alexander Salmond?

31 december 1954: geboren in Linlithgow als Alexander Elliot Anderson Salmond

1972-1973: studeert bedrijfskunde aan Edinburgh College of Commerce

1973-1978: studeert economie en middeleeuwse geschiedenis aan Universiteit van St. Andrews

1978-1980: werkt als landbouw en visserij-ambtenaar op het ministerie van Schotse zaken 1980-1987: werkt als energie-econoom bij de Royal Bank of Scotland

1987-1999: vertegenwoordigt het kiesdistrict Banff and Buchan in het Britse parlement

1999-heden: vertegenwoordigt eerst het kiesdistrict Banff and Buchan en daarna Gordon in het Schotse parlement

1990-heden: leider van de Scottish National Party (behalve tussen 2000 en 2004)

2007-heden: premier van Schotland

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234