Dinsdag 20/04/2021

PortretAleksej Navalny

Aleksej Navalny: de man die bereid is alles te verliezen

Aleksej Navalny in Moskou, 2019. Beeld Getty Images
Aleksej Navalny in Moskou, 2019.Beeld Getty Images

Als kind al moest niemand hem vertellen wat te doen. Wie is Aleksej Navalny (44), de man die al jaren het Kremlin op zijn grondvesten doet daveren en deze week vanuit een strafkamp zag hoe de VS en de EU sancties oplegden aan Rusland?

De Russische oppositieleider Aleksej Navalny zat in de lente van vorig jaar vast in zijn appartement met twee slaapkamers. Moskou was vanwege de coronapandemie in lockdown, en zijn krachtigste wapen, straatprotest, was even geen optie.

Toch had Navalny het gevoel dat president Vladimir Poetin zijn greep op de macht aan het lossen was. Zijn woonkamer, en niet de strakke studio in Moskou die hij eerder had gebruikt, vormde het decor voor de filmpjes waarin hij Poetin op de korrel nam voor zijn falende aanpak van de covidcrisis en voor zijn economisch beleid, dat veel Russen de armoede in drijft. Hij had een vermoeden dat de pandemie tot een katalysator van politiek protest zou uitgroeien, en dat leek bevestigd te worden toen de cijfers voor zijn YouTube-filmpjes tot tien miljoen kijkers per maand verdrievoudigden.

“Poetin slaagt er niet in deze waanzin te managen, je ziet dat hij de wanhoop nabij is”, zei Navalny tijdens een Zoom-interview in mei. “We blijven hem raken waar het het meest pijn doet.”

Navalny probeert al zijn halve leven Poetin van de macht te verdrijven, op methodische en compromisloze wijze. Hij kreeg daarbij vaak het verwijt, zelfs van andere tegenstanders van het Kremlin, grof, bot en machtsbelust te zijn, maar hij bleef doorgaan terwijl andere activisten van de oppositie zich terugtrokken, emigreerden, hun kar keerden, opgesloten of gedood werden. Alsmaar meer werd het een persoonlijk gevecht, waarbij de inzet – voor Navalny en zijn familie, maar evengoed voor Poetin en Rusland als geheel – jaar op jaar verhoogde.

En er is iets veranderd. Dat heeft alles te maken met zijn gedurfde terugkeer naar Rusland na een door het Kremlin gedoogde moordpoging in de zomer van vorig jaar – en de lange gevangenisstraf die hem bijna zeker te wachten staat. Navalny is niet langer een vervelende luis in de pels, hij is tegenwoordig een internationaal symbool van verzet tegen Poetin en de Kremlin-elite, de leider van een groeiende oppositiebeweging.

“Hij is bereid alles te verliezen”, zegt econoom Sergei Guriev, een vertrouweling van Navalny die in 2013 naar Frankrijk vluchtte omdat het Kremlin hem in het vizier nam. “Dat onderscheidt hem van alle anderen.”

Miljoenen uren

Navalny zit nu zelf in de cel. Hij werd vorige maand veroordeeld tot meer dan twee jaar gevangenis voor schending van de voorwaarden van zijn voorwaardelijke vrijlating in 2014 na een veroordeling voor verduistering die volgens het Europees Hof voor de Rechten van de Mens politiek gemotiveerd was.

Maar zelfs in gevangenschap blijft hij het momentum aangrijpen. Twee dagen na zijn arrestatie op een luchthaven in Moskou bracht zijn team een verslag uit over een vermeend geheim paleis van Poetin dat meer dan honderd miljoen keer werd bekeken op YouTube. Twee weken later voorspelde Navalny vanuit zijn glazen gevangeniskooi in de stedelijke rechtbank in Moskou dat de Russen uiteindelijk in opstand zullen komen en Poetin, “de dief”, zullen omverwerpen, “want je kunt geen heel land opsluiten”.

Of de voorspelling van Navalny zal uitkomen, zal ook afhangen van de vraag of andere Russische oppositiekrachten – van wie hij er velen heeft bekritiseerd– verenigd blijven naarmate zijn stem minder luid gaat klinken. Volgens een onafhankelijke peiling was 80 procent van de Russen op de hoogte van het protest in het hele land om zijn vrijlating te eisen, maar was slechts 22 procent het ermee eens.

‘Poetin en zijn regime steken miljoenen uren werktijd in de versterking van hun macht’, schreef Navalny vorig jaar, bedoeld als kritiek op andere oppositiefiguren die volgens hem niet hard genoeg werkten. ‘We zullen hen alleen omverwerpen als wij daar tientallen miljoen uren werktijd tegenover stellen.’

Navalny schrikt zelden terug voor een confrontatie met het veiligheidsapparaat van het Kremlin. In de voorbije jaren kreeg hij een smaragdgroen chemisch product door een pro-Poetin-activist in het gelaat gegooid. Zijn jongere broer zat drieënhalf jaar in de gevangenis voor een zaak die redelijk algemeen beschouwd wordt als een manier om Navalny te raken. En vorig jaar overleed hij ei zo na door vergiftiging – hij lag weken in een coma.

Ondertussen bouwde hij aan een miljoenenpubliek op sociale media en aan een in heel Rusland actief netwerk van regionale kantoren – een ongeziene prestatie in een land waarin door Poetin gecontroleerde veiligheidsdiensten de plak zwaaien.

Moskou, 2 augustus 2013. Medewerkers zetten alles in het werk om Navalny op de burgemeestersstoel te krijgen. Beeld NYT
Moskou, 2 augustus 2013. Medewerkers zetten alles in het werk om Navalny op de burgemeestersstoel te krijgen.Beeld NYT

Niettemin bewaren veel andere tegenstanders van Poetin hun afstand tegenover Navalny. Ze vinden dat hij snel minachtend doet over mensen die hij niet loyaal genoeg vindt en dat zijn politieke agenda niet veel verder reikt dan de omverwerping van Poetin. Ze hebben vragen bij zijn engagement voor Russische nationalistische bewegingen tien jaar geleden en veroordelen zijn racis- tische uitlatingen in het verleden over inwoners van de Kaukasus, een grotendeels islamitische regio in Rusland.

In de jaren na zijn grootste electorale succes – toen hij bij de burgemeestersverkiezingen in Moskou in 2013 zo’n 27 procent van de stemmen in de wacht sleepte – is Navalny alsmaar bozer geworden op Poetin, zeggen mensen uit zijn entourage, alsmaar meer vastberaden om hem neer te halen.

“Hij vond dat iedereen moest voelen wat hij voelt”, zegt Jevgeni Feldman, een fotograaf uit Moskou die hem van nabij heeft gevolgd. “Hij straalde die woede enorm uit.”

Navalny, de zoon van een soldaat in het Rode Leger, groeide in de jaren 1980 op in de geïsoleerde militaire steden buiten Moskou, ver weg van de intellectuele en politieke deining die de hoofdstad in de laatste jaren van de Sovjet-Unie beroerde. Zijn vader haatte het Sovjet-bewind, en zijn moeder, een boekhouder, werd in de jaren 1990 een vroege aanhanger van de liberale Jabloko-partij, ondanks de steevast abominabele verkiezingsresultaten van die partij.

Geschorst

Als kind al kon hij niet verdragen dat hem gezegd werd wat te doen. Toen hij met zijn leraar in aanvaring kwam, zo vertelde zijn moeder Ljoedmila Navalnaja ooit, weigerde hij de volgende dag naar school te gaan. Hij zei: “Ik wil niet dat iemand me dwingt te leren.”

Hij studeerde rechten en financiën, werkte als advocaat voor de vastgoedsector en werd in 2000 lid van Jabloko, het jaar waarin Poetin voor het eerst tot president verkozen werd. Hij zocht manieren om vanuit de basis tegen het Kremlin oppositie te voeren, op een moment dat de gevestigde oppositiepartijen slechts een schijnvertoning waren in het strak georkestreerde politieke systeem van Poetin genaamd de ‘geleide democratie’.

Al snel concentreerde hij zich op corruptie bij de entourage van Poetin als de bron van alle kwaad in Rusland. Het was een vlag die veel politieke ladingen dekte, want wie kan zich nu publiekelijk uitspreken vóór corruptie?

Hij zette initiatieven op om wat hij illegale bouwprojecten in Moskou noemde stop te zetten; hij modereerde politieke debatten en ging van start met een eigen radioprogramma. Hij kocht aandelen in staatsbedrijven en speelde zijn status als aandeelhouder uit om transparantie te eisen, en op een blog die in financiële kringen in Moskou druk gelezen werd, ging hij tekeer tegen machtige zakenmensen die Poetin steunden.

Hij nam ook deel aan bijeenkomsten van Russische nationalistische groeperingen waarin witte etnische Russen als slachtoffers van immigratie uit Centraal-Azië geportretteerd werden, terwijl de federale regering de financiële steun voor de arme, sterk islamitische regio’s in de Kaukasus maar bleef verhogen. Een van Navalny’s slogans in die beginjaren was: ‘Stop met het voeden van de Kaukasus!’ Jabloko schorste hem in 2007 vanwege zijn nationalistische activiteiten.

Een vooraanstaand lid van het liberale establishment in Moskou, radiopresentatrice en magazinemaakster Jevgenia Albats, nam Navalny onder haar vleugels. Zijn nationalisme, zei ze, was een poging om tegemoet te komen aan de rancuneuze, verarmde Russen die steevast door de progressieve elite van Moskou genegeerd werden. Mensen uit zijn omgeving zeggen dat hij niet meer achter de nationalistische standpunten van zijn beginjaren staat.

“De taak van een politicus is dat je ook het gesprek aangaat met de vele mensen die je opinies niet delen – je moet met hen praten”, zegt Albats telefonisch vanuit Cambridge, Massachusetts, waar ze aan Harvard University doceert. “Dat was precies wat hij probeerde te doen.”

Vechten voor de macht

Navalny werd ook uitgesproken bij het formuleren van zijn ultieme doel: president worden. “Hij vocht niet tegen de corruptie, daar ben ik zeker van”, zegt Dmitri Djomoesjkin, een van de nationalistische bondgenoten van Navalny in het begin van de jaren 2000. “Hij vocht voor de macht.”

Navalny werd beroemd als de vurige leider van het anti-Kremlin-protest in 2011 en 2012, maar zelfs toen keek hij op langere termijn dan de andere activisten. Hij ging samenwerken met Leonid Volkov, de ex-directeur van een softwarebedrijf, die hem moest helpen een door donaties gefinancierde politieke machine uit te bouwen. “We moeten de instellingen hervormen”, zegt Volkov, die de reactie op de arrestatie van Navalny vanuit het betrekkelijk veilige Litouwen coördineert, in een telefonisch interview. “We weten al een poosje heel goed dat kleine wijzigingen aan het systeem van binnenuit niet mogelijk zijn.”

In 2017 kwam Navalny met een videoreportage over de verborgen rijkdom van Dmitri Medvedev, de toenmalige eerste minister. Zijn medewerkers betwijfelden of mensen die de video bekeken ook de straat op zouden gaan om te protesteren. Niettemin riep Navalny op tot demonstraties, wat duizenden mensen in meer dan honderd steden mobiliseerde.

Moskou, 31 januari 2021. Bij protesten tegen de gevangenzetting van Navalny voert de politie een demonstrant af. Beeld NYT
Moskou, 31 januari 2021. Bij protesten tegen de gevangenzetting van Navalny voert de politie een demonstrant af.Beeld NYT

Het Kremlin deed zijn best om Navalny door pesterijen enigszins de mond te snoeren, maar hem compleet monddood maken deed het niet – het wilde enerzijds geen martelaar van hem maken, en anderzijds wilde het vermijden dat de maatschappelijke onvrede dan zou omslaan in massaal protest. Maar die aanpak lijkt stilaan te wijken voor grotere middelen. De staatstelevisie, die Navalny meestal negeerde, brengt nu lange reportages die Navalny als een agent van het Westen afschilderen.

Schreeuwend van de pijn

Behalve de veroordeling voor verduistering in 2014 onderging Navalny veel kleinere vernederingen, vertelt Albats, zoals het constante toezicht, waardoor hij amper privacy heeft. Ze zegt dat de steun en de volharding van zijn vrouw, Joelia Navalnaja, hem doen volhouden.

Zijn strijd met Poetin wordt intussen alsmaar persoonlijker. “Hij heeft de keuze gemaakt om in de politiek te blijven en zo problemen te creëren voor zijn gezin, het gezin van zijn broer, zijn ouders”, zegt Albats. “Uiteraard wordt je hart daar harder van.”

De autoriteiten sloten hem uit van de presidentsverkiezingen in 2018. Het verhinderde hem niet om het land te doorkruisen, nog eens tachtig regionale kantoren te openen en actie te voeren voor een boycot van verkiezingen, die volgens hem toch vervalst zouden worden om Poetin een vierde ambtstermijn te geven. Hij organiseerde protest in het hele land en toezicht bij de stembureaus, en hij stelde een onderzoeksteam samen dat in openbare documenten en op de sociale media naar verdachte manoeuvres van de Russische elite op zoek ging.

“De strategie is de volgende. Dit is een gepersonaliseerd regime dat op de populariteit van Poetin is gebaseerd”, zegt Guriev, de econoom die dicht bij Navalny staat. “Daarom moeten de waarderingscijfers van Poetin kelderen.”

Poetin doet het sinds de annexatie van de Krim in 2014 uitstekend in de peilingen. Maar halverwege 2018 verhoogde de regering de pensioenleeftijd met acht jaar, en het inkomen nam een duik na aanpassingen aan de inflatie. Toen het land in de lente in lockdown ging vanwege corona, werd het ongenoegen van de mensen alleen maar groter.

Navalny en zijn bondgenoten hadden het gevoel dat de omstandigheden aanwezig waren voor de opstand die ze al lang in gedachten hadden. In de zomer van vorig jaar vond massaprotest plaats in buurland Wit-Rusland en in het uiterste oosten van Rusland. De positie van Poetin leek steeds meer te wankelen.

In augustus stortte Navalny tijdens een vlucht boven Siberië in, schreeuwend van de pijn. Westerse laboratoria besloten later dat hij met een zenuwgas van militaire makelij vergiftigd was – Poetin ontkende betrokkenheid – en kwam er levend vanaf dankzij de piloten die een noodlanding maakten en medici die hem in Omsk de eerste zorgen toedienden.

Hij werd overgevlogen naar Duitsland om daar behandeld te worden. Nadat hij uit een coma ontwaakt was, pikte hij snel de draad weer op om zich over de politieke discussies in de wereld uit te laten. Zo noemde hij de beslissing van Twitter om de toenmalige Amerikaanse president Donald Trump te weren “een onaanvaardbare daad van censuur”.

Nog maar pas liet Navalny zowaar een optimistisch geluid horen. ‘Alles komt wel goed’, schreef hij volgens Albats in een mail aan haar vanuit de gevangenis. ‘En zo niet, dan kunnen we ons troosten met de wetenschap dat we rechtvaardige mensen waren’.

© The New York Times

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234