Woensdag 13/11/2019

Ai Weiwei De nestbevuiler van Peking

Ai Weiwei (52) was in Sichuan om het proces bij te wonen van zijn vriend Tan Zuoren, een schrijver en mensenrechtenactivist die beschuldigd wordt van ‘subversie tegen de staat’ omdat hij in essays de overheid bekritiseerde voor de bloedige interventie tijdens de prodemocratische protesten in 1989 op het Tiananmenplein en omdat hij kritisch schreef over de houding van de overheid na de aardbeving van mei 2008 in Sichuan, die meer dan 80.000 levens eiste.Weiwei en elf medestanders werden langdurig opgesloten in hun hotelkamer in Chendu, de hoofdstad van de zuidwestelijke provincie. Daarbij kreeg Weiwei een slag in het gezicht. “Maar die slag heeft mij niet tegengehouden om te vloeken”, zei hij daarover, lachend, in een gesprek met een VRT-correspondent. Nadien werd Weiwei weer vrijgelaten maar prompt op een vliegtuig naar Peking gezet.Net zoals Zuoren probeert Weiwei al maanden uit te vissen hoeveel kinderen er nu precies omkwamen in ingestorte scholen. Omringd door een team van meer dan vijftig onderzoekers proberen ze de ware toedracht van de ramp te achterhalen, een waarheid die de Chinese overheid krampachtig verborgen probeert te houden.Toen bleek dat de scholen met slechte bouwmaterialen waren opgetrokken klaagde Ai Weiwei, in navolging van de moeders van de overleden kinderen, aan dat de doden een rechtstreeks gevolg waren van overheidscorruptie. Weiwei beschuldigde lokale ambtenaren in Sichuan te hebben bespaard op de bouwmaterialen, terwijl ze het grootste deel van de door Peking voorziene fondsen in eigen zak staken.

Blog en site gecensureerd

Ai Weiweis opmerkingen op zijn website en blog werden sinds de herdenking van de aardbeving in april door de overheid volledig gecensureerd. Op dat ogenblik stonden op zijn blog al 5.385 namen vermeld van kinderen die in Sichuans ingestorte scholen omkwamen, wat de overheid verzwijgt. Ai stipte in meerdere interviews aan dat een meerderheid van 3.500 kinderen stierf in 18 van de 14.000 getroffen scholen. Ai vermeldde op zijn blog ook minutieus de gebruikte methodologie om de cijfers te verzamelen; de Chinese staat hult zich in stilzwijgen over haar werkwijze.De kunstenaar probeert zijn ‘Sichuan Earthquake Names Project’ nu via buitenlandse servers te publiceren. Zijn einddoel is om de documentatie te gebruiken in een provocerend kunstwerk, dat de jongste slachtoffers van de aardbeving herdenkt en het staatsoptreden aanklaagt.De Chinese staat begon ook al in mei met fysieke pesterijen tegen Ai Weiwei. De dissidente kunstenaar werd toen al geschaduwd door agenten. Ook zijn atelier in Peking, FAKE Design, wordt sindsdien in de gaten gehouden. De artiest vertelde onlangs aan Art Newspaper dat agenten in burger dagelijks te zien zijn voor de studio. Hij beschreef ook een incident waarbij zwijgzame mannen het huis van zijn moeder binnenvielen. Zelf aanwezig vroeg Ai Weiwei hen om zich te identificeren, waar ze niet op ingingen. Toen ze weigerden om het huis te verlaten belde hij de lokale politie. “Twee dagen later werd ik gevolgd door een undercoveragent. Ik vroeg hem waarom hij me volgde. Daarop kreeg hij versterking van een tweede agent. Ik schopte daarop tegen zijn autodeur, zodat hij verplicht zou zijn om een rapport op te stellen, maar dat weigerde hij. Dus trok ik vervolgens zelf naar het politiekantoor om een klacht in te dienen.”Ai Weiwei is met zijn namenproject niet aan zijn proefstuk toe. Hij uitte in het verleden al herhaaldelijk zware kritiek op de Chinese overheid. Geroemd als ontwerper van het wereldvermaarde Olympische Vogelneststadion ontpopte hij zich een jaar voor de opening van de Spelen van 2008 in Peking als luis in de pels van het regime, door scherpe kritiek te uiten op de vierjaarlijkse hoogmis van de sport.De kunstenaar distantieerde zich openlijk van zijn stadionproject. “Ik zou liever onbeduidend worden of vergeten”, zei hij toen aan The Guardian, niet lang nadat hij de Zwitserse onderneming Herzog & de Meuron had geholpen om het stadion van 91.000 zitjes te ontwerpen. Het 282 miljoen euro kostende gebouw was dan al internationaal geprezen als een architecturaal meesterwerk, waarbij grote stalen linten als een vogelnest in elkaar geweven werden. De kunstenaar zei aanstoot te nemen aan de positieve show die de Chinese staat rond de Spelen opvoerde, in weerwil van de barslechte mensenrechtenreputatie. “Ik haat het gevoel opgestookt te worden voor promotie of propaganda. Het is een soort gevoel dat, als je niet bij de feiten blijft maar iets probeert te fantaseren, je de mensen wegleidt van het échte debat.”

Valse lach

Ai zei te haten dat het stadion een soort protserig symbool werd van China’s lange mars naar het modernisme. Hij bestempelde zijn werkstuk als een “valse lach”. “Ik zou me beschaamd voelen als ik enkel iets zou ontwerpen voor de glamour of om een soort vals beeld te scheppen.” Tegelijk haalde hij ook scherp uit naar filmregisseurs Steven Spielberg en Zhang Yimou, een van zijn voormalige klasgenoten aan de Filmacademie van Peking, die artistieke raadgevers werden van de openings- en slotceremonie. “Het is walgelijk. Ik hou niet van mensen die schaamteloos hun beroep misbruiken, die geen moreel oordeel vellen.”“Een olympiade zonder vrijheden en tegen de wil van het volk is nonsens omdat een totalitair regime een democratie niet kan naspelen. Het is geveinsde democratie en geluk”, schreef hij ook op zijn blog, waar destijds ook een diepere maatschappijkritiek terug te vinden was. Ai Weiwei klaagde aan hoe dertig jaar na de “opening en hervormingen” die Deng Xiaoping na Mao’s dood doorvoerde het China van vandaag “een natie werd waar de armen armer worden terwijl niemand in vraag stelt hoe de nouveaux riches hun fortuin vergaarden”.“Niemand geeft erom waarom armoede voortduurt. De prijzen stijgen waanzinnig, onze lucht en water zijn vervuild en het land verdwijnt”, klaagde hij. De elite werd volgens hem alleen rijk door “onderhandse contracten” en lidmaatschap van de communistische partij. “De beschamende realiteit is dat, hoewel we met ons nationaal economische vermogen groter werden dan Duitsland en slechts na Japan en de VS komen, er de voorbije dertig jaar geen echte vorm van politieke hervorming en geen echte verkiezingen zijn geweest... Burgerrechten zijn niet gerealiseerd, er is geen vrije meningsuiting of vrije pers... De mensen hebben hun geloof verloren, de regering haar credibiliteit.”`

Cyberpolitie

Slechts weinig Chinezen konden die zinnen lezen. De cyberpolitie haalde ze prompt weer van het web. Weiwei engageert zich daarom ook in de strijd tegen internetcensuur. Op 1 juli riep hij de Chinezen op om het internet een dag lang te boycotten, uit protest tegen de invoering van de Groene Dam Jeugd Escorte, het zeer omstreden softwarepakket waarmee alle nieuwe computers in China vanaf dan moesten worden uitgerust. Officieel worden jongeren er mee beschermd tegen ‘schadelijke’ inhoud zoals porno, in de praktijk willen de opdrachtgevers van leger en het ministerie voor Publieke Veiligheid er vooral mee voorkomen dat Chinezen democratische ideeën krijgen.Zijn anti-autoritaire houding werd bij Ai Weiwei met de pap ingelepeld. Het grootste deel van zijn jeugd bracht hij door in de afgelegen woestijnprovincie Xinjiang, in het westen, waar zijn vader Ai Qin naartoe verbannen werd tijdens de Culturele Revolutie. Als één van ’s lands beroemdste intellectuele dichters, onder meer geïnspireerd door de Belg Emile Verhaeren en de filosofen Kant en Hegel, wekte zijn poëzie de toorn van Mao. “Ik bracht met hem vijf jaar door in een werkkamp waar hij toiletten moest reinigen”, zou zijn zoon later vertellen. Pas in 1979 werd zijn vader gerehabiliteerd.Ooit door The New York Times omschreven als ‘China’s Andy Warhol’ steekt de avantgardeartiest daarom sinds het begin van het post-Maotijdperk consequent de draak met de staat. Met zijn kunst probeert hij de strenge grenzen te verleggen en de orde een spiegel voor te houden. Tot zijn bekendste werken behoort Breaking of Two Blue-and-White Dragon Bowls uit 1996, een stuk performance art waarin hij twee antieke vazen in honderden scherven uiteen laat spatten. Het werk diende als metafoor voor het vandalisme van de Rode Garde tijdens de Culturele Revolutie. Vervolgens baarde hij opzien met de reeks Study of Perspective (1995-2003), waarin hij onder meer machtscentra als het Witte Huis en het Tiananmenplein fotografeerde met zijn middenvinger in de voorgrond. Dat neemt niet weg dat zijn creatieve toets vandaag overal nabij het moderne Peking terug te vinden is. Nadat zijn ontwerpen wereldwijde lof oogsten, vroegen zelfs lokale partijbonzen er om hun huizen te ontwerpen. Zij vinden ook af en toe de weg naar zijn restaurant Qu Nar (‘Waar gaan jullie naartoe?’), dat in het centrum van Peking een pleisterplaats is van de lokale artscene.Nog in Peking richtte hij in 1993 de China Art Archives en Warehouse op, een non-profitonderneming die jonge artiesten steunt. Ai was toen net na twaalf jaar vrijwillige ballingschap in de VS teruggekeerd naar China om zijn doodzieke vader te verzorgen. In antwoord op de conservatieve Biennale van Shanghai organiseerde hij in 2000 een F**k off-tentoonstelling. Zijn invloed op de jeugd werd hem niet in dank afgenomen. De politie sloot ooit een tentoonstelling waarvan Ai curator was, omdat er beelden te zien waren van zelfverminking, menselijke lichamen en lichaamsdelen.Door zijn passage in de VS wist de artiest wel een uitgebreid internationaal netwerk uit te bouwen in de kunstwereld, waar hij op handen wordt gedragen voor zijn eigen werk en als curator van Chinese moderne kunst. Zijn werk werd wereldwijd tentoongesteld, van Documenta in Kassel tot op de Biennale van Venetië. Eén van zijn werken op Documenta XII in 2007 heette Fairytale, en naar analogie met de sprookjes van duizend en één nacht transporteerde hij 1.001 Chinese burgers die nog nooit hun dorp hadden verlaten.In België heeft hij goede contacten met de kunstenaars Luc Tuymans en Wim Delvoye (zie kaders). Voor het cultuurfestival Europalia China is hij cocurator van de tentoonstelling The State of Things in Brussel.Hoe de zaken in China er vandaag voor staan, is te zien in een link van Ai Weiweis website, die aan de ogen van de Chinese censor is ontsnapt. Een spinnenweb van woorden, dat in omtrek de kaart van China voorstelt, verbindt de begrippen industrie, regering en politiek met corruptie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234