Donderdag 27/02/2020

Afscheid van 'nieuwe barokpaus'

De beroemde dirigent Nikolaus Harnoncourt is zaterdag op 86-jarige leeftijd overleden. De Oostenrijker geldt als een pionier van de zogenaamde 'historische interpretatie' en wordt geroemd als een van de belangrijkste dirigenten van de naoorlogse periode.

"Mijn fysieke krachten dwingen mij af te zien van mijn plannen voor de toekomst", schreef Harnoncourt in december, daags voor zijn 86ste verjaardag. Amper drie maanden later is hij overleden, volgens Oostenrijkse media ten gevolge van "een ernstige ziekte". Een groot verlies voor liefhebbers van klassieke muziek, waarvan de beroemde dirigent bewees dat ze net in haar authenticiteit nog baanbrekend kan zijn.

Bij het grote publiek doet de naam Nikolaus Harnoncourt misschien niet meteen een belletje rinkelen, maar binnen de klassieke muziekwereld zijn er weinig namen zo welluidend als die van de Oostenrijkse dirigent.

Harnoncourt, in 1929 geboren in Berlijn maar opgegroeid in Oostenrijk, verwierf naam als cellist in het Wiener Philharmoniker, waar hij onder anderen samenwerkte met Herbert von Karajan. In de jaren 50 wierp hij zich als een van de eerste dirigenten op als voorvechter van de historische of authentieke uitvoeringspraktijk van barokmuziek, waarbij oude composities worden gespeeld op (kopieën van) historische instrumenten uit dezelfde periode. Het gezelschap Concentus Musicus Wien, dat de dirigent samen met zijn vrouw Alice in 1953 oprichtte, werd een van de belangrijkste vaandeldragers van die benadering, die ook in ons land leerlingen had, onder anderen in de gedaante van violist Sigiswald Kuijken. Harnoncourts pioniersrol leverde hem de bijnaam "paus van de nieuwe barok" op.

"Waarheid was zijn credo", liet Maestro-presentator Mark Janssens na het nieuws optekenen op Klara. "Harnoncourt ging in de partituur op zoek naar het hoe en waarom van een compositie. Niets was volgens Harnoncourt zonder reden. Daarom streefde hij ook een eigenzinnige authenticiteit in de muziek na."

Thomas Vanderveken, klassieke muziekkenner en voormalig presentator van de Koningin Elisabethwedstrijd, sluit zich daarbij aan. Hij noemt Harnoncourt "de Karajan van zijn generatie" en zelfs "de Michael Jackson van de historische interpretatie", maar vertelt ook dat een dirigent volgens Harnoncourt zich geen sterallures kon veroorloven. "Hij zette het belang van de partituur weer op de eerste plaats. Wat wilde de componist bereiken? Hoe kunnen we dat opnieuw creëren? Welke instrumenten zijn daarvoor het meest geschikt? Dat waren de vragen die hij wilde beantwoorden."

Nieuwe standaard

Dankzij zijn optredens als gastdirigent begeleidde Harnoncourt ook het Wiener Philharmoniker, het Berliner Philharmoniker, de Chamber Orchestra of Europe en het Koninklijk Concertgebouworkest van Amsterdam, en groeide zijn historisch getrouwe benadering van composities uit tot een nieuwe standaard in de klassieke muziek. Hij dirigeerde opera's in Zürich, de Weense Staatsopera en La Scala in Milaan, en doceerde aan het Mozarteum in Salzburg. Tussen 1971 en 1990 nam hij samen met collega Gustav Leonhardt ook alle cantates van Bach opnieuw op, een project waarvoor hij samenwerkte met de Belgische dirigent Philippe Herreweghe. "Ik heb vaak met hem samengewerkt", aldus Herreweghe. "Hij was een van de grote musici en dirigenten van de 20ste eeuw, samen met Toscanini. Ik heb veel van hem geleerd: vooral van zijn verbeelding, wetenschappelijke onderbouw van zijn interpretaties, en zijn tomeloze energie." Harnoncourt heeft een onuitwisbare stempel gedrukt op de manier waarop klassieke muziek gebracht en beleefd wordt. "Over smaak kun je discussiëren, en misschien zijn er vandaag componisten en dirigenten met een nog frissere benadering", vindt Vanderveken. "Maar tot vandaag zijn veel van zijn opnames dé referentie. Hij heeft de muziekwereld voorgoed veranderd. Hij heeft ons op een andere manier naar klassieke muziek en naar de wereld doen kijken."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234