Zondag 01/08/2021

Afscheid van een eeuwige optimist

Postuum. Vrijdag overleed René Gude, een van de meest prominente denkers van de lage landen. Met zijn optimistische kijk op het leven beroerde de filosoof de harten van veel landgenoten. Een afscheid van René Gude en een pleidooi voor optimisme.

Op 9 augustus 2014 was het feest op de Amsterdamse woonboot van filosoof en Denker des Vaderlands René Gude en zijn vrouw Babs van den Bergh. Babs werd vijftig en dat moest gevierd, met veel vrienden, lekkere hapjes, wijn en morfine. De morfine was voor Gude, die schaterend verklaarde dat hij junk had moeten worden: "Ik kan heel goed om met drugs. Ik ben een natuurtalent." Het verjaardagsfeest was tegelijk ook een afscheidsfeest, met de dood als ongenode gast: Gudes oncoloog had hem kort voordien verteld dat het einde nu echt nabij was.

Maar doodgaan deed hij niet. "Geen tijd voor", zei hij een paar maanden later, vlak voor wat zijn laatste kerst zou worden. "Ik wil wel, maar het gaat niet. Te druk." Morfine en prednison hielpen hem de laatste maanden van zijn leven min of meer plezierig door te komen. En overeind te blijven, want de agenda bleef ook in de 'reservetijd' bomvol: met bezoekjes van zijn zoons Jink en Tibo, met journalisten die hem wilden interviewen, met vrienden die kwamen koken, met mensen die lopende 'projectjes' met hem gingen afronden of juist nieuwe projectjes kwamen opzetten, meestal tot grote vreugde van Gude, die zich gretig vastklampte aan nieuwe horizonten.

Vorige vrijdag kreeg Gude een longbloeding, na wat Van den Bergh omschreef als 'een perfect dagje'. Ze hadden met de zoons gegeten en gekeken naar het optreden van arts en filosoof Marli Huijer op De wereld draait door, Gudes opvolgster als Denker des Vaderlands.

De dood joeg René Gude, zolang hij maar rustig bleef nadenken, geen angst aan. Nadat hij in november een paar keer in paniek was geraakt door aanvallen van benauwdheid, sprak hij zichzelf streng toe. Doodsangst was volgens hem geen onvermijdelijk natuurverschijnsel waarmee iedereen vanaf de geboorte is opgezadeld, maar iets kunstmatigs wat mensen elkaar aanleren. "De realiteit dat we allemaal doodgaan wordt pas bedreigend op het moment dat je daar een massieve, door jou zelf met paniek geladen waarde aan toekent. Wil je af van die doodsangst, dan moet je de kracht van de idee wegnemen. Je moet dus ideeën bestrijden, geen realiteiten."

Het klonk als de theoretische bezweringsformule van iemand die uit alle macht probeert vat te krijgen op het noodlot, door het met alle kracht van het verstand te benaderen - maar Gude meende het.

Geen doodsangst dus. Wel diep verdriet over het naderende einde. Want het leven was net zo leuk, ondanks de botkanker die vanaf 2008 bezit had genomen van zijn lichaam en die hem in 2013 dwong afscheid te nemen van zijn geliefde Internationale School voor Wijsbegeerte (ISVW) in Leusden, een eeuw geleden opgericht door schrijver en psychiater Frederik van Eeden. Gude was er vanaf 1980 aan verbonden: eerst als cursist, vanaf 1985 als conciërge en sinds 2002 als directeur.

Denkend dier

Maar het leven ging niet als een nachtkaars uit. De doodstijding bleek het startschot voor een spetterende finale. Meteen na zijn afscheid bij de ISVW werd hij benoemd tot opvolger van Hans Achterhuis als Denker des Vaderlands. Er kwam een boek, Stand-up filosoof, waarin hij zijn ideeën over ambities, godsdienst, optimisme en de dood uiteenzette. Hij droeg bij aan het maatschappelijk debat in Trouw en in Filosofie Magazine, waaraan hij van 1993 tot 2002 had meegewerkt, eerst als advertentieverkoper en uiteindelijk als hoofdredacteur. Hij schoof aan bij De wereld draait door om te vertellen hoe je aan humeurmanagement kunt doen, ging met Theo Maassen aan de paddo's in 24 uur met en probeerde voor de Evangelische Omroep een voor hem gemaakte eenbenige doodskist uit.

Hij was niet uit de media weg te slaan. Dat had minder te maken met ijdelheid dan met wat sinds begin jaren negentig zijn missie was: filosofie voor een breed publiek toegankelijk maken. En dat publiek hing aan zijn lippen. Niemand verstond zo goed de kunst in oneliners duidelijk te maken waarom een cynische levenshouding een mens niet verder helpt. Zijn verhaal was er een van hoop: de mens is een denkend dier en hoeft zich niet bij zijn natuur neer te leggen.

Op het probleem van de dood had hij niet direct een oplossing, maar er viel evengoed veel over te zeggen, vond Gude, want dankzij de wetenschap leven we weliswaar langer, maar sterven we ook langer. Alleen weet niemand precies hoe je daarmee moet omgaan. "Wij zijn de eerste generatie die hier daadwerkelijk mee te maken heeft. Er is nog geen goed verhaal over en er bestaat nog geen verstandige richtlijn voor." Dus moest je er vooral over praten; pratend kan een mens alles bedenken, zelfs richtlijnen voor de dood.

Gudes overtuiging was dat iemand die de dood aangezegd krijgt, het best tot het daadwerkelijke einde zo veel mogelijk kan doorgaan met wat hij doet. "Ik ben nooit op het idee gekomen om het vanaf nu heel anders te doen", zei hij afgelopen december op zijn boot. "Daarmee verklaar je eigenlijk je leven waardeloos, alsof het allemaal voor niets is geweest. Maar al dat gekibbel en al die zorgen: dat wás je leven. Ik denk dat je, door min of meer door te gaan met wat je altijd gedaan hebt, instemt met hoe je het gedaan hebt. Stel dat je het gevoel hebt dat je in de laatste weken nog iets van je leven moet maken, dan ben je toch volkomen de lul?"

En ook wie niet op korte termijn doodgaat kon aan dat inzicht wellicht wat hebben, dacht hij. "Je kunt op elk moment beginnen met instemming terug te denken aan het leven dat je hebt geleid."

Het gedoetje

Je hebt van die mensen die door iedereen onmiddellijk aardig worden gevonden. Gude was er zo een. Dat kwam deels doordat hij aardig wílde zijn. Zijn goede vriendin Daan Roovers bracht ooit van vakantie een belletje voor hem mee. Wanneer een van hen tijdens een gesprek iets akeligs over iemand zei, werd daar corrigerend mee geklingeld. Als Gude al eens in een ongeremde driftbui verviel, dan toch vooral binnenshuis. Maar hij maakte zichzelf nooit mooier dan hij was. Hij sprak onbekommerd over zijn depressieve kanten, zijn 'getob' met 'het gedoetje' dat het leven is, over de inspanningen die hij had moeten plegen om zijn doelen te bereiken: dat hij Denker des Vaderlands was geworden, kwam volgens hem vooral doordat hij eigenlijk een heel beroerde denker was en daarom keihard aan zijn denkvermogen had gewerkt.

Zaterdagochtend mailde Van den Bergh haar laatste update aan vrienden en familie. "Mijn hart bonkt in wild protest, razend over het licht dat is uitgegaan", schreef ze. "Maar ik was erbij, ik was er deel van. Dat is de troost."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234