Maandag 25/10/2021

Afscheid van de zoutmannen

'Die Salzmänner von Tibet' van cineaste Ulrike Koch

Op het Filmfestival van Rotterdam had ik het begin dit jaar met een Nederlandse collega over het merkwaardige feit dat het publiek er van 's ochtends vroeg al massaal in de rij staat te wachten om kaartjes te bemachtigen voor de tientallen filmvoorstellingen van die dag. "En als de film waarvoor ze een kaartje willen uitverkocht blijkt te zijn, gaan ze met evenveel plezier naar een Zwitserse documentaire over zoutwinning in Tibet kijken", becommentarieerde hij dat rare Rotterdamse fenomeen. Ik vond dat een leuke en gevatte opmerking, want wie zou er nu - behalve in Rotterdam dus - zin hebben om naar zo'n onwaarschijnlijke film te gaan kijken? Pas later, toen ik de festivalcatalogus doornam, merkte ik dat het niet eens een grap was. Op het programma van Rotterdam stond namelijk Die Salzmänner von Tibet en jawel, dat was een Zwitserse documentaire over zoutwinning in Tibet!

In een prehistorisch verleden, toen grote delen van Azië nog onder water lagen, hebben zich op wat nu het Tibetaanse plateau wordt genoemd blijkbaar vele zoutmeren gevormd, die momenteel door de Chinezen steeds meer op industriële wijze geëxploiteerd worden. Daar gaat deze documentaire van de Zwitserse sinologe en etnologe Ulrike Koch evenwel niet over, maar wel over de specifieke manier waarop Tibetaanse nomaden jaarlijks het witte goud gaan oogsten, dat ze dan naderhand kunnen ruilen voor gerst en allerlei gebruiksgoederen.

In het voorjaar trekken vier mannen van zo'n nomadenstam met tientallen jaks als vrachtdieren het hooggebergte in voor een maandenlange tocht naar een van die zoutmeren. De hele expeditie blijkt een zaak te zijn van traditionele rituelen en dito taboes. Het begint al met het feit er op de kalender een neutrale dag voor het vertrek moet worden uitgekozen en dat alleen mannen de tocht mogen maken; vrouwen zijn niet welkom omdat ze wel eens de Godin van het Zoutmeer op stang zouden kunnen jagen. Elke zoutman heeft ook zijn eigen expeditienaam en functie, zoals Margen (de Oude Moeder(!), die onder meer voor het zetten van de thee zorgt) of Zopon (de Hoeder van de Dieren). Zodra ze een bepaald punt gepasseerd zijn, beginnen de mannen een geheime zouttaal, de zogenaamde tsage, te praten. In de film worden de ondertitels op dat moment door vreemde symbolische (?) tekens vervangen. Eenmaal ter plaatse moet er uiteraard eerst gebeden en geofferd worden (onder meer via kleine, geboetseerde jakbeeldjes) en verder mag er niet gevloekt worden, mogen er geen winden worden gelaten en mag men zeker geen ruzie maken. En voorzover die gelegenheid zich al zou voordoen, is seks tijdens de lange trektocht naar het zoutmeer ook al taboe.

Zelf vrouw zijnde kon Ulrike Koch alleen bij de voorbereiding en bij een deel van de tocht aanwezig zijn, omdat zij uiteraard niet zelf bij het zoutmeer mocht komen. Na verloop van tijd moest ze het initiatief dus overlaten aan haar cameraman Pio Corradi, die daarvoor een kleine digitale videocamera gebruikte. Die Salzmänner von Tibet werd zonder commentaar gedraaid; de informatie wordt ons via de betrokkenen zelf meegedeeld. Alleen op het einde is er een slottekst, waarin melding wordt gemaakt van de industriële zoutwinning door de Chinezen. Daarbij wordt duidelijk dat deze documentaire een soort afscheid betekent van de traditionele zoutmannen, die hun eeuwenoude rituelen en activiteiten niet al te lang meer zullen kunnen uitoefenen. Op de klankband wordt verder spaarzaam gebruik gemaakt van etherische muziek en zijn er ook enkele religieuze gezangen te horen.

Het resultaat is een (soms onwezenlijk) mooie, trage en delicate documentaire, die fungeert als een soort testament van een verdwijnende, sterk geritualiseerde en van boeddhistische minzaamheid doordrongen cultuur. (Jan T.)

TITEL: Die Salzmänner von Tibet. REGIE en SCENARIO: Ulrike Koch. FOTOGRAFIE: Pio Corradi. MUZIEK: Stefan en Frank Wolf. MONTAGE: Magdolna Rokob. PRODUCTIE: Alfi Sinniger, Christoph Bicker en Knut Winkler voor Catpics Coproductions. Zwitserland, 1997, kleur, 110 min. Gedistribueerd door Cinélibre.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234