Dinsdag 11/05/2021

Afrika's beste boeken niet in Afrika gepubliceerd

literatuur

feest van de '100 beste afrikaanse boeken' in kaapstad en harare

Het leek eenvoudig om een lijst samen te stellen van de honderd beste Afrikaanse boeken van de twintigste eeuw. Niettemin kostte het initiatiefnemer Ali Mazrui bijna drie jaar om de lijst rond te krijgen. Een lijst maken met de honderd beste Engelstalige boeken van de twintigste eeuw ging kennelijk iets vlotter.

Johannesburg

Van onze correspondente

Petra Quadvlieg

Twee jaar geleden presenteerde Mazrui, een gerenommeerde Keniaanse politicoloog die in New York woont en werkt, zijn idee op de Afrikaanse boekenbeurs in Harare, Zimbabwe. Hij zette toen uiteen hoe het plan was ontstaan. In 1998 stelde de Amerikaanse raad van bibliotheken een tophonderd samen van de beste Engelstalige boeken van de twintigste eeuw. Ulysses van James Joyce kreeg de eerste plaats. Het grootste deel van de boeken kwam uit het Britse Gemenebest en de rest grotendeels uit de VS. "Niet één Afrikaans boek in het Engels had het gehaald!", riep Mazrui uit.

In dat jaar, 1998, werd ook de zeventigste verjaardag gevierd van Chinua Achebe, de Nigeriaanse auteur die beschouwd wordt als de vader van de moderne Engelstalige Afrikaanse roman. "Waarom", vroeg Mazrui zich af, "viel Things Fall Apart, Achebe's klassieker, niet onder de beste honderd? Of de boeken van de Afrikaanse Nobelprijswinnaars Wole Soyinka en Nadine Gordimer? Was hier sprake van literaire apartheid?"

Dat kon nauwelijks het geval zijn, betoogde Mazrui, aangezien zwarte Amerikaanse auteurs als James Baldwin en Ralph Ellison wel de tophonderd hadden gehaald. Lag het misschien aan het feit dat Engels voor Afrikaanse auteurs een tweede taal is? "Maar in de tophonderd stonden wel Nabokov en Rushdie, twee schrijvers voor wie het Engels evenmin hun moedertaal is."

Mazrui moest concluderen dat er bij de juryleden sprake was van een blinde vlek voor Afrika of dat ze een uitgesproken Angelsaksische voorkeur hadden. Het werd tijd, besloot Mazrui, voor een Afrikaanse tophonderd. Maar al meteen kwamen de complicaties. "Hoe definieer je Afrikaans? Is een boek van een Afrikaan geschreven in, zeg maar, het IJslands, toch een Afrikaans boek? Hoe zit het met de Afrikaanse diaspora? Heeft Tony Morrison minder recht op afrikanisme dan een blanke, Franse schrijver die in Senegal gaat wonen? Moet afstamming in de definitie van wat Afrikaans is worden opgenomen?"

Dat laatste is niet gebeurd. Wilde Mazrui's idee gestalte krijgen, dan moesten er knopen worden doorgehakt. De definitie van een Afrikaans boek werd beperkt tot "een werk (fictie of non-fictie) geschreven door iemand die in Afrika is geboren of een Afrikaans staatsburger werd".

In samenwerking met de Zimbabwaanse boekenbeurs, het Afrikaanse Uitgevers Netwerk en de pan-Afrikaanse Verenigingen van schrijvers en boekverkopers werden uitgevers, schrijvers en intellectuelen in Afrika, Europa, de VS en India aangeschreven met het verzoek nominaties door te geven. In totaal kwamen er meer dan 1.500 titels binnen. De lijst werd tot vijfhonderd titels teruggebracht. Daaruit koos een zestienkoppige jury, met als voorzitter de rector magnificus van de Universiteit van Kaapstad, Njabulo Ndebele, er honderd.

Afgelopen vrijdag werd de 'Afrikaanse tophonderd' in Kaapstad gevierd. Met een tentoonstelling van alle boeken, en een indaba, conferentie, omtrent het thema 'De invloed van Afrikaanse schrijvers op de wereldliteratuur'. De tentoonstelling verhuisde vervolgens naar Harare, waar begin deze week de Afrikaanse boekenbeurs van start is gegaan onder het thema 'Een feest van het beste van Afrika'.

De honderd beste boeken werden niet op rang gezet, zoals aanvankelijk de bedoeling was. Hoe zou de klassieke roman Things fall apart van Chinua Achebe kunnen concurreren met Long walk to freedom, de autobiografie van Nelson Mandela? Zuid-Afrika is overigens met negentien titels rijk vertegenwoordigd. Behalve Mandela vinden we ook JM Coetzee (Life and times of Michael K.), Nadine Gordimer (Burger's Daughter), Andre Brink (A dry white season), Ezekiel Mphahlele (Down second Avenue) en Antjie Krog (Country of my skull).

De grote verrassing voor onze contreien is dat Moses Isegawa werd geselecteerd met zijn roman Abessijnse Kronieken. Isegawa, Oegandees van geboorte, woont sinds 1990 in Nederland. Uitgeverij De Bezige Bij komt de eer toe het talent van Isegawa te hebben ontdekt. Isegawa zond indertijd zijn manuscript in het Engels in, maar de roman werd in het Nederlands gepubliceerd.

Opmerkelijk aan de lijst is ook dat het gros van de boeken, met uitzondering van Zuid-Afrika, niet in Afrika zelf werd gepubliceerd. Dat verleidde een literatuurcriticus van het Zuid-Afrikaanse weekblad Mail&Guardian tot de verzuchting: "Hopelijk kan deze hitparade de situatie helpen veranderen waarin literatuur, zoals zoveel ander handelswaar, iets is dat Afrika in ruwe vorm exporteert, om als het ware te worden bewerkt in de koloniale metropool, om dan weer naar Afrika te worden geëxporteerd?"

De definitie van een Afrikaans boek werd beperkt tot 'een werk geschreven door iemand die in Afrika is geboren of een Afrikaans staatsburger werd'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234