Maandag 14/10/2019

'Afrika moet vooral een leescultuur ontwikkelen'

gesprek met professor ngo semzara kabuta

De Afrikaanse letteren zijn in de hele wereldliteratuur niet erg talrijk vertegenwoordigd. Hoe komt dat eigenlijk?

Professor Ngo Semzara Kabuta: "De belangrijkste reden is ongetwijfeld dat de meeste Afrikaanse culturen nog steeds vooral een orale traditie hebben. De eerste Afrikaanse taal die te boek werd gesteld - als we de Egyptische cultuur tenminste buiten beschouwing laten - was het Swahili. De oudste manuscripten dateren uit de zestiende, zeventiende eeuw, en ontstonden in de ontmoeting met de Arabische cultuur. Dat verklaart ook waarom het Swahili tot aan de kolonisatie in het Arabisch werd geschreven, terwijl het later ingevoerde Romeinse schrift, eigenlijk geschikter was.

"Een andere reden voor die geringe vertegenwoordiging ligt in het feit dat de kolonisatoren zulks geenszins hebben aangemoedigd. Hier moeten we een onderscheid maken tussen de Fransen en Britten enerzijds, en de Belgen anderzijds. Die eersten hanteerden het systeem van indirect bestuur: ze moesten dus autochtone intellectuelen vormen die hun bestuurders konden zijn en hun cultuur konden uitdragen. Dat verklaart waarom zij veel jongeren uit de kolonies naar de universiteit stuurden. Bijgevolg zie je voor de onafhankelijkheid al een relatief bloeiende literaire scene in West-Afrika.

"In Belgisch Kongo daarentegen was het opleidingsniveau daarvoor veel te laag. Lagere school graag, middelbare misschien ook nog, maar hogere studies? De Belgen lieten geen koloniale ingezetenen overkomen voor universitair onderwijs, daar waren de Afrikanen niet geschikt voor, zo heette het. Zelfs Lumumba ging nooit naar de universiteit."

Tegelijk blijkt uit het oeuvre van Peul-schrijver Amadou Hampate Ba hoeveel weerstand er in sommige culturen bestond tegen het westerse onderwijs, dat 'het onderricht der varkenseters' wordt genoemd, waar 'mensen hun cultuur verliezen'. Is die weerstand wijd verspreid?

"Ik geloof dat dat een beperkt fenomeen is. In mijn geboortestad in de Kongolese Katanga-provincie zei men altijd dat de school je echte vader en moeder is, en dat onderwijs het enige middel is tot macht, welvaart en ontplooiing. De westerse cultuur werd ook gepropageerd als ideale cultuur, zij het met kritiek op bijvoorbeeld het feit dat ouders niet bij hun volwassen kinderen inwonen. Tegelijk beseften mensen ook dat de school de Afrikaanse cultuur verloren zou doen gaan, maar ze vonden het de beste keuze."

In de jaren zestig zijn de meeste Afrikaanse naties onafhankelijk geworden. Had dat een invloed op de literatuur?

"Zeker. Vooreerst gingen veel meer kinderen naar school, wat het potentiële reservoir aan lezers/schrijvers vergrootte. Tegelijk was de periode net na de onafhankelijkheid er een van reflexie op het koloniale verleden en van hoop en verwachtingen voor de toekomst, illusoire hoop, zo zou blijken. Ook dat zou zijn weg vinden naar de literatuur, al zou de geringe intellectuele vrijheid veel kritische schrijvers naar het buitenland verbannen.

"In de jaren zestig zie je met schrijvers als de Nigeriaan Achebe een tegenwicht tegen de dominante koloniale gedachte dat Afrikanen geen waarden hebben, dat ze cultureel 'leeg' zijn. Achebe bestudeerde daarom de mythologie van de Ibo, en ontdekte er een zeer rijke symboolwereld. Schrijvers als hij staan in sterk contrast tot bijvoorbeeld de eerste president van Senegal, Leopold Senghor, die eigenlijk een zwarte Fransman was."

Hoe komt het dat er zo weinig Afrikaanse schrijfsters zijn?

"Er zijn er wel een paar, denk maar aan de Nigeriaanse Buchi Emecheta, de Senegalese Mariama Ba. Ze schrijven hoofdzakelijk over de man-vrouwrelatie, polygamie, eenoudergezinnen... Dat het er zo weinig zijn, heeft te maken met het feit dat meisjes tot op heden in mindere mate naar school worden gestuurd dan jongens. Ze worden veelal niet verondersteld een carrière uit te bouwen. Moeder worden is de missie. Toch geloof ik dat daar verandering in komt, en dat via het onderwijs ook de positie van vrouwen in Afrika zal verbeteren. Ze zullen zich tal van praktijken niet meer laten welgevallen, en zo verdwijnen fenomenen als polygamie uiteindelijk vanzelf. Vrouwen kunnen overigens een belangrijke bijdrage leveren aan de literatuur. Ze zijn veel meer dan mannen, die zich makkelijker op formele macht en politiek concentreren, in staat tot 'ubuntu', tot 'humanisme'. Ze hebben meer inlevingsvermogen."

De meeste Afrikaanse schrijvers klagen steen en been. Ze kunnen nauwelijks overleven, vinden moeilijk een publiek...

"Je kunt niet ontkennen dat boeken in Afrika verschrikkelijk duur zijn, even duur als bij ons, terwijl een professor in Kongo een salaris van circa 10 dollar heeft. Maar goed, dan bieden bibliotheken soelaas, maar ook die zijn zeldzaam. Het probleem is dat er geen leescultuur is, daar moet volgens mij hard aan gewerkt worden, van jongs af."

(CV)

'In Katanga zei men altijd dat de school je echte vader en moeder is, en onderwijs het enige middel tot macht, welvaart en ontplooiing'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234