Dinsdag 28/01/2020

Gezondheid

Afrika in wurggreep van tabak

Beeld REUTERS

Met dalende inkomsten in het Westen richten tabaksfabrikanten zich meer op Afrika, waar de groeiende bevolking met stijgende inkomens nieuwe kansen biedt. Rechtszaken, intimidatie en omkoping worden niet geschuwd.

"Ik rook dertig sigaretten per dag," zegt Martin Kiburu in het chaotische centrum van Nairobi, de hoofdstad van Kenia. Kiburu steekt een nieuwe sigaret aan en ploft na een diepe trek weer achter zijn tafeltje waar hij hangsloten, verlengsnoeren en paspoorthoesjes verkoopt.

De straatverkoper maakt zich geen zorgen over zijn gezondheid. "Kanker is een genetische aandoening. Dat heeft niets met roken te maken," gelooft de 44-jarige vader van drie kinderen.

De waarschuwingen op pakjes heeft hij nog nooit gezien. De Keniaan in jeans, T-shirt en camouflagepet koopt zijn sigaretten per stuk bij een nabijgelegen kraampje. Duur is zijn hobby op deze manier niet, meent hij. "Een sigaret kost maar 8 shilling (6 eurocent)." Maar bij dertig sigaretten loopt dit op tot 2 euro per dag ofwel 60 euro per maand - een stevig bedrag voor een straatverkoper in het Oost-Afrikaanse land.

Tegenwerken

Nu steeds meer mensen in het Westen stoppen met roken, verplaatsen tabaksconcerns hun activiteiten naar Afrika en Zuid-Azië, waar de gezondheidsrisico's nog niet algemeen bekend zijn, minder juridische beperkingen gelden en dankzij flinke bevolkingsgroei en stijgende welvaart sigaretten steeds vlotter over de toonbank gaan. In Afrika roken inmiddels rond de 77 miljoen mensen en verwacht wordt dat dit aantal in 2030 met 40 procent is gestegen, de hoogst voorspelde groei in de wereld.

Met zulke kansen schuwen de internationale tabaksconcerns weinig middelen om de Afrikaanse markt te veroveren. Zo voert British American Tobacco (BAT), 's werelds grootste tabaksfabrikant, kostbare rechtszaken tegen zowel de Keniaanse als de Oegandese staat om onder meer een belastingverhoging op tabakswaar en grotere waarschuwingen op pakjes tegen te houden. De producent van Lucky Strike, Dunhill en Pall Mall vindt de waarschuwingen op pakjes 'onrechtmatige hinder voor internationale handel'.

"BAT doet er alles aan ons tegen te werken," stelt Peter Odhiambo, oud-hartchirurg en nu hoofd van de Keniaanse Tabakspreventie Organisatie. BAT heeft zeventig procent van de Keniaanse markt in handen en concurrent Mastermind heeft zich ook aangesloten bij de rechtszaak tegen de Keniaanse staat.

Miljoenen boeren

Maar de strijd beperkt zich niet tot Kenia en Oeganda. Internationale tabaksfabrikanten zetten minstens acht Afrikaanse landen onder druk om antirookcampagnes af te zwakken, concludeerde de Britse krant The Guardian onlangs op basis van eigen onderzoek. De tabaksproducenten schreven in brieven aan de regeringen van Kenia, Oeganda, Namibië, Togo, Gabon, Congo, Ethiopië en Burkina Faso dat de overheden met hun antitabaksmaatregelen hun eigen wetten en internationale handelsverdragen schenden en dat hun economieën er zwaar onder zouden lijden. Een dreigement dat niet aan dovemansoren is gericht, helemaal in de twintig landen in Afrika waar miljoenen boeren leven van de productie van ruwe tabak. In Malawi, Zimbabwe en Mozambique is tabak zelfs het belangrijkste exportproduct.

BAT ontkent dat het druk uitoefent en stelt enkel van zijn recht gebruik te maken om juridische stappen te ondernemen als overheidsmaatregelen niet in lijn zijn met wetgeving of internationale handelsovereenkomsten.

Vies van omkoping en corruptie blijken sommige tabaksfabrikanten echter evenmin. Zo opende de fraudewaakhond van de Britse overheid, het Serious Fraud Office (SFO), vorige maand een onderzoek omdat medewerkers van BAT steekpenningen zouden hebben betaald aan ambtenaren en parlementsleden in Kenia, Rwanda, Burundi en de Comoren om antirookregels tegen te houden.

Alles voor groei

"Internationale tabaksconcerns zijn door fusies gigantisch groot en oppermachtig geworden," stelt Tih Ntiabang, Afrika-coördinator van de in Kameroen gevestigde organisatie Framework Convention Alliance. De gezamenlijke omzet van 's werelds zes grootste tabaksfabrikanten bedroeg vier jaar terug 342 miljard dollar, liefst 85 procent meer dan het bruto nationaal product van Kenia. "Met zulke budgetten kunnen tabaksfabrikanten rechtszaken tegen staten jarenlang volhouden", stelt de jurist.

Ook weten tabaksfabrikanten hoe ze Afrikaanse politici moeten bespelen. "Iedere regering in Afrika wil economische groei", stelt Ntiabang. "En onze politici beseffen nog onvoldoende wat voor enorme gezondheidskosten deze aanstaande tabaksepidemie met zich mee gaat brengen."

"Waarom wordt er zo gefocust op tabak, terwijl alcohol en suiker ook ongelooflijk slecht zijn voor de gezondheid?" vraagt Graham Kunimba, hoofd van de Malawi Tabak Associatie (Tama), terwijl hij tussen enorme zakken vol tabaksbladeren wandelt in de hal van waar de kruidige geur van tabak je neus prikkelt. In Malawi is ruwe tabak goed voor 60 procent van alle exportinkomsten. Hoewel de meeste landen in Afrika inmiddels het verdrag van de Wereldgezondheidsorganisatie hebben geratificeerd, weigert de regering van Malawi, bang voor het levensonderhoud van zijn 350.000 tabaksboeren.

Jongeren

In veel sloppenwijken in Afrika en zie je steeds meer jonge jongens met in hun mondhoek een peuk. Zo ook de 17-jarige Steven Otieno, die tegen een golfplaten wandje leunt in de wijk Mathare en een trekje neemt van zijn mentholsigaret. "Die smaakt lekkerder dan de normale," lacht de in hippe jeans, gele sneakers en groen overhemd geklede tiener, die in een kapperszaakje werkt en op zijn veertiende begon met roken. "Veel vrienden begonnen en dus vond ik het ook stoer," vertelt de Keniaan. Onlangs minderde hij van vijftien naar zes peuken per dag. Helemaal stoppen lukt niet. Door de hoge kosten hebben de meeste Afrikanen geen toegang tot middelen die kunnen helpen bij stoppen, zoals nicotinepleisters of kauwgom.

Tabaksfabrikanten ontkennen zich te richten op minderjarigen en benadrukken dat sigaretten in pakjes van minstens tien stuks moeten worden verkocht. Medewerkers van British American Tobacco Uganda schrijven in uitgelekte stukken echter dat ze vinden dat Oegandezen 'vanwege hun lage inkomens zelf de keuze zouden moeten hebben om sigaretten per stuk of in een pakje te kopen'.

Tussen snoep en koek

In de meeste landen in Afrika ontbreekt iedere controle, waardoor zowel in steden als op het platteland sigaretten per stuk worden verkocht en in kleine kraampjes vaak zelfs tussen snoep en koekjes liggen uitgestald. In Nairobi worden veel sigaretten bewust op schoolroutes van basisschoolkinderen verkocht, bleek uit onderzoek.

Beeld AFP

Ook meer rijke, hoger opgeleide Afrikanen beginnen te roken. Zo zie je in de zakendistricten in Nairobi, Johannesburg en Lagos zakenmannen in keurig pak haastig in hun pauze een sigaret opsteken. Onder de elite in Kenia worden ook sigaren populairder. Luxerestaurants houden proeverijen waar klanten sigaren uit Cuba, Honduras en de Dominicaanse Republiek proberen. Op Facebook wordt volop reclame gemaakt voor allerlei sigarenmerken. Tabaksconcerns houden in Afrika ondertussen een opvallend goede reputatie. In plaats van te worden geassocieerd met een ongezond product, ziet de jeugd ze vooral als betrouwbare werkgever die goed betaalde banen biedt.

"Jongeren hier in Kameroen dromen ervan om bij BAT te mogen werken," aldus de jurist Ntiabang uit Kameroen, die vertelt dat de tabaksgigant veel evenementen voor jeugd organiseert om zo zijn goede naam te behouden.

Ook bij straatverkoper Kiburu in het centrum van Nairobi is er geen haar op zijn hoofd die denkt aan stoppen. "Roken helpt me iedere ochtend om vroeg uit mijn bed te komen. En als ik rook kan ik beter nadenken. Daarmee is het een goede investering."

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------

SCHRIKBARENDE GROEI

Het aantal zeer jonge rokers neemt vooral in zuidelijk Afrika schrikbarend toe. In Zimbabwe rookt 20 procent van de jongeren tussen 13 en 15 jaar, in Mozambique 15 procent, in Zuid-Afrika 21,5 procent en in Zambia bijna 26 procent. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) verwacht dat in 2025 47 procent van de bevolking in Congo-Brazzaville zal roken, in Kameroen ruim 42 procent, in Sierra Leone 41 procent en in Lesotho bijna 37 procent. Doordat mensen ouder worden maar er ook een ongezondere leefstijl op na beginnen te houden, is in Afrika niet langer aids maar kanker doodsoorzaak nummer één. Door gebrek aan artsen en op kanker gerichte gezondheidsfaciliteiten sterft 71 procent van alle Afrikanen met kanker, het hoogste percentage ter wereld. De WHO voorspelt dat vanaf 2030 jaarlijks 1 miljoen Afrikanen aan kanker zullen overlijden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234