Zaterdag 26/11/2022

ReportageKenia

Afkomst is bij verkiezingen in Kenia van minder belang: ‘Langzaam komt er einde aan tribalisme’

Presidentskandidaat William Ruto wuift naar zijn supporters in Nairobi. Beeld ANP / EPA
Presidentskandidaat William Ruto wuift naar zijn supporters in Nairobi.Beeld ANP / EPA

In het Oost-Afrikaanse Kenia wonen meer dan 44 etnische groepen. Lange tijd stemden Kenianen op de leider die hun bevolkingsgroep vertegenwoordigde. Toch lijkt etniciteit bij de op handen zijnde verkiezingen een minder grote rol te spelen.

Joost Bastmeijer

Als het niet zo bewolkt was geweest, hadden de honderden Kenianen die hier op een kruispunt staan Mount Kenya aan de horizon kunnen zien liggen. De vraag is echter of de inwoners van dit bergdorp oog hadden gehad voor de indrukwekkende, op een na hoogste berg van Afrika: alle ogen zijn vandaag namelijk gericht op de gigantische groen-gele auto die zich langzaam door de mensenmassa beweegt.

Uit het dakraam van de auto steekt een man in een kanariegele bodywarmer: daar rijdt William Ruto, misschien wel de nieuwe president van Kenia. Dat zeker de helft van deze mensen geld hebben gekregen om bij deze politieke rally aanwezig te zijn, mag de pret niet drukken. Onder luid gejuich komt de auto midden op het kruispunt van het bergdorp tot stilstand.

Dinsdag is de grote dag. Dan kiezen 22 miljoen stemmers de opvolger van Uhuru Kenyatta, de huidige president van Kenia. De twee grootste kanshebbers voor die felbegeerde baan zijn voor de meeste Kenianen bekende gezichten. De 55-jarige Ruto is op dit moment de vicepresident en belooft economische voorspoed en een einde aan jeugdwerkloosheid.

Hij neemt het op tegen Raila Odinga, een 77-jarige oppositieveteraan die voor de vijfde keer een gooi doet naar het presidentschap. In zijn campagne, waarbij hij wordt gesteund door Uhuru Kenyatta, richt Odinga zich op kwetsbare gezinnen. Die wil hij, als hij wordt verkozen, een maandelijkse toelage van zo'n 50 euro geven – geld dat hij naar eigen zeggen zal verdienen met het aanpakken van de wijdverspreide corruptie.

Volgens de recentste poll van onderzoeksbureau Tifa kan Ruto rekenen op 41 procent van de stemmen, tegenover 49 procent voor Raila Odinga. Om de nog zwevende Kenianen te overhalen (8 procent van de Kenianen twijfelt nog) wordt er op meerdere plekken in het land nog druk campagne gevoerd. De winnaar moet meer dan de helft van alle stemmen behalen om een ​​tweede verkiezingsronde te voorkomen.

Jonge stemmers

In het bergdorp hangt de menigte inmiddels aan de lippen van de vicepresident, wiens stem nu over het drukke kruispunt schalt. Vanaf het balkon van Hotel Starbucks luistert John Maina naar Ruto’s woorden. Met zijn 28 jaar valt de fotograaf in de doelgroep van Ruto, die met name jonge stemmers aan zich probeert te binden. “Ik ben benieuwd wat Ruto de komende jaren van plan is”, zegt Maina. En dus sloot hij de deuren van zijn kleine fotostudio verderop en kwam hij naar Ruto’s politieke rally.

Net als zo’n beetje alle andere inwoners van Karatina hoort Maina bij de Kikuyu, de grootste etnische groep van Kenia. Van de 22 miljoen stemgerechtigden die dinsdag de nieuwe president van Kenia kiezen, wonen er 6 miljoen in deze vruchtbare streek rondom Mount Kenya. Het is dus geen toeval dat Ruto hier vandaag spreekt: deze kiezers zijn cruciaal voor de verkiezingsoverwinning. Volgens politiek analisten wonen er nog veel zwevende kiezers in dit gebied.

Die twijfel is er doordat de man die daar beneden de menigte toespreekt uit een andere regio komt en dus ook bij een andere etnische groep hoort, de Kalenjin. “Het is even wennen voor veel mensen hier”, zegt Maina, zelf ook Kikuyu, “dat we geen kikuyu-president krijgen.” Drie van de vier presidenten die Kenia tot nu toe heeft gehad, komen namelijk uit deze regio.

Kenia bestaat uit meer dan 42 etnische groepen, die in het land zelf ‘stammen’ worden genoemd. Lange tijd zorgden politiek leiders er vooral voor dat mensen uit hun eigen achterban het goed hadden, waardoor Kenianen doorgaans stemden op leiders die hun etnische groep vertegenwoordigen. Voor de Kikuyu betekende dat vooral dat de Kikuyu-gemeenschap lang kon rekenen op economische steun uit hoofdstad Nairobi.

Bij verkiezingen in 2007 had het uitbuiten van die verdeeldheid dodelijke gevolgen: meer dan duizend mensen kwamen bij etnische conflicten om het leven. De conflicten ontstonden vooral tussen de Kalenjin-, Luo- en Kikuyu-bevolkingsgroepen, aangewakkerd door giftige uitspraken van politici over afkomst en etniciteit.

Na de nationale crisis die op het verkiezingsgeweld volgde, werden een coalitieregering en constitutionele hervormingen doorgevoerd. Zo werd in de grondwet van 2010 bepaald dat er 47 provincies zouden komen, elk met met hun eigen gouverneurs, om de macht van de president te verkleinen.

Toch kwamen er ook bij de meest recente verkiezingen in Kenia, die in 2017 werden gehouden, opnieuw meer dan honderd mensen om door verkiezingsgeweld. Nadat Uhuru Kenyatta, zoon van de eerste president van Kenia, bij herverkiezingen als de winnaar uit de bus kwam, riep oppositieleider Raila Odinga zichzelf uit als ‘volkspresident’ tijdens een controversiële schijnbeëdiging in Nairobi.

In een poging om een einde te maken aan het tribalisme en de politieke impasse in zijn land, sloot Kenyatta in 2018 een pact met Odinga. Onder het mom van verzoening, stelden de twee leiders achter de schermen vooral hun belangen veilig. Anno 2022 staat die opvallende samenwerking nog steeds: bij de verkiezingen van dinsdag steunt de Keniaanse president zijn voormalige rivaal. Daardoor wordt Raila Odinga, van Luo-komaf en zoon van de eerste vicepresident van Kenia, nu gezien als de grootste kanshebber voor het Keniaanse presidentschap.

Toch leverde Kenyatta’s zoektocht naar eenheid een andere breuk op: vicepresident William Ruto, die hier in de Mount Kenya-regio eerder door Kenyatta nog werd voorgesteld als ‘de nieuwe president van Kenia’, werd door de ‘handdruk’ van Odinga en Kenyatta buitenspel gezet. Dat, stellen veel stemmers in deze regio, is hoogverraad: zij vinden dat Ruto recht heeft op het presidentschap.

Lege buik

Op het kruispunt in Karatina is Ruto nog altijd aan het woord. “Is Uhuru Kenyatta ooit met een lege buik gaan slapen?” roept de vicepresident door zijn microfoon. “Weet hij hoeveel een kilo maismeel kost?” Nee, roepen de honderden toeschouwers steeds in koor. Lucy Wanjitu, die de politieke partij van William Ruto in deze streek coördineert, hoort de woorden van haar gedroomde president glimlachend aan.

“Met zijn nieuwe geluid breekt Ruto met het tribale systeem dat we hiervoor hadden”, zegt ze trots. “Hij richt zich niet op etnische afkomst, maar wil mensen uit de armoede halen aan de hand van economische groei van onderaf. Hij staat op tegen het klassensysteem van Kenia, en de rijke dynastieën die het nu al decennialang voor het zeggen hebben. Odinga en Kenyatta zijn de royals van Kenia, daar moeten we van af.” Raila Odinga reageerde kritisch op eerdere, soortgelijke aanvallen uit het kamp van Ruto. Hij stelt dat de vicepresident Kenianen via klassenlijnen probeert te verdelen, en roept op tot eenheid.

Dan is de speech van Ruto afgelopen en komt zijn gigantische auto weer langzaam in beweging. Boven de zes wielen van The Beast is Ruto’s slogan nu zichtbaar: every hustle counts. “Ruto is ooit begonnen als kippenverkoper”, zegt Wanjitu. “Hij is de ultieme hosselaar. De normale Kenianen, boeren en straatverkopers, kunnen zich met hem identificeren: Ruto laat zien dat met de juiste instelling alles mogelijk is.”

Klassenpolitiek dus, in plaats van politiek gebaseerd op etnische lijnen. Ook politiek analist Nerima Wako spreekt van een duidelijke kentering in de Keniaanse politiek. “Etniciteit is nog steeds een belangrijke factor”, zegt zij, “maar de politiek is minder giftig dan voorheen. Ook in het landelijke debat zie je dat etniciteit niet wordt gebruikt om de ander zwart te maken.”

Wako ziet bovendien dat Kenianen steeds meer interesse tonen in de inhoud van partijprogramma’s. “Dat laat zien dat mensen niet blind op een kandidaat stemmen vanwege hun afkomst,” legt ze uit, “maar echt willen weten waar de kandidaten voor staan. Het electoraat verwacht veel meer van hun leiders dan voorheen, dat is een enorme verandering.”

IJzeren vrouw

De strijd om de zwevende kiezers hier in de Mount Kenya-regio wordt volgens Wako bepaald door de running mates van Raila Odinga en William Ruto, die beiden bewust van Kikuyu-komaf zijn. Veteraan Odinga, die zichzelf maar al te graag ‘Baba’ laat noemen en zich daarmee profileert als de vader van het volk, koos voor het eerst in de Keniaanse geschiedenis een vrouwelijk running mate: Martha Karua. Zij staat bekend als een ‘ijzeren vrouw’ die een einde wil maken aan corruptie.

Die keuze voor Karua is slim, denkt Nerima Wako. Zij verwacht dat veel Kikuyu-vrouwen stiekem op Odinga zullen stemmen. “In onze patriarchale cultuur durven veel vrouwen zich niet uit te spreken”, zegt ze. “Ik verwacht dat veel mannen daarom geschokt zullen zijn door het ‘Martha-effect’, als de uitslagen er zijn.’

William Ruto heeft Karatina inmiddels verlaten, zijn stoet met terreinwagens is op weg naar de volgende stad waar zieltjes gewonnen moeten worden. Leunend op de ijzeren rand kijkt John Maina over de plek waar net nog een enorme menigte stond – er is niet veel meer over dan een modderig, rommelig kruispunt.

Is John Maina overtuigd door de woorden van Ruto? “Ik stem niet op een partij of een vertegenwoordiger van een stam,” antwoordt hij gedecideerd, “maar op een persoon. En dat wordt Odinga.” Maina’s oudere familieleden verklaren hem voor gek. Je gaat toch niet op een Luo stemmen? Het doet hem niets. “Als je hier vroeger rond zou lopen met een Odinga-pet, werd je in elkaar geslagen”, vertelt hij. “Nu zie je billboards met Odinga’s gezicht erop. Langzaam maar zeker komt er een einde aan tribalisme.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234