Zondag 18/08/2019

Verplichte anticonceptie

Afkicken in de couveuse

De vraag kwam overgewaaid uit Nederland: moeten drugsverslaafde moeders die niet in staat zijn om kinderen op te voeden, verplicht aan de pil of het spiraaltje? Nazipraktijken, roepen tegenstanders. Voorstanders wijzen op de rechten van het ongeboren kind. Wij gingen te rade bij enkele experts en bij pleegmoeder Els. 

Beeld RV

Een huiskamer ergens in Vlaanderen. De achtjarige Angelo is nerveus. Hij zit op de bank en stoot voortdurend met zijn hoofd tegen de hoofdsteun. Volgens zijn pleegmama Els doet hij dat ook in zijn bed, met zijn hoofd tegen de muur. Zo hard dat de deuren ervan trillen. Ze hebben de vloerbekleding al moeten vervangen, omdat die kapot was gescheurd door het geschuif van het bed.

Ze hebben al geprobeerd hem te doen ophouden, maar het helpt niet. "Je lokt er alleen woedeaanvallen mee uit", zegt Els. "Af en toe leidt het tot grappige situaties. Als we voor een verkeerslicht stoppen, schudt onze auto soms zo heen en weer dat we ons afvragen: 'Zouden de mensen in de auto naast ons nu denken dat we aan een straf nummertje bezig zijn?'

Haar lach blaast de tristesse van het tafereel weg. Ze heeft geleerd om de humor van de situatie in te zien. In dit huis spreekt men onverbloemd, want de realiteit is dat ook: Angelo is het vierde kind van een moeder die verslaafd is aan drank, slaapmiddelen, antidepressiva en "alles wat je kunt opsnuiven". "Sinds haar zestiende leeft ze op straat", zegt Els. "Ze moet nu ergens in de veertig zijn."

Angelo's moeder beviel van hem na een zwangerschap van acht maanden, zonder controles bij de gynaecoloog. De baby woog amper 2 kilo en was abnormaal klein. De eerste weken van zijn leven lag hij in de couveuse, daarna belandde hij in een opvangcentrum van Kind & Gezin. Na een halfjaar kwam hij in de zorgende handen van Els en haar man terecht. "We wisten op voorhand welk pakketje we in huis haalden. Een drugsbaby", zegt ze onomwonden. "We hadden alleen niet gedacht dat de schade zo groot zou zijn. Er zaten opiaten, antidepressiva en slaapmiddelen in zijn bloed. We zijn met zijn medisch dossier naar de huisarts gestapt, omdat we het niet konden geloven. De eerste maanden hebben we hem medicijnen moeten geven om alle rommel uit zijn lichaam te verwijderen."

Tattoo op voorhoofd

En die rommel heeft sporen nagelaten. In de eerste kleuterklas ondervond Angelo al problemen. Els trok naar een kinderpsychiater, maar die vond een diagnose niet belangrijk. "We hadden een pleegkind in huis genomen, een drugsbaby dan nog. We hadden dus op voorhand kunnen weten dat daar miserie van zou komen, zei hij. Als we rust wilden, moesten we hem maar rilatine geven. Huilend ben ik daar vertrokken. Die man wilde ons niet helpen."

Na een jarenlange zoektocht bij allerlei therapeuten kreeg Angelo enkele diagnoses opgeplakt. Emotioneel gestoord. Gedragsgestoord. Hechtingsstoornis. Zijn woedeaanvallen zijn een belasting voor Els' gezin, dat nog andere kinderen telt. Daarom brengt Angelo de week door in een multifunctioneel dienstverleningscentrum, waar hij onderwijs krijgt in zeer beperkte klasjes. De jongen heeft een waaier aan zorg nodig: ergotherapie, psychotherapie, logopedie, kine. Hij heeft motorische problemen, en moeite met lezen en schrijven. En doordat hij bepaalde voedingsstoffen niet opneemt, is hij abnormaal mager voor zijn leeftijd, hoewel hij goed eet.

"Het heeft jaren geduurd om zijn medicatiecocktail op punt te krijgen", zegt Els. "Die is nodig om hem min of meer normaal te laten functioneren. Het probleem is: na een à twee jaar treedt er gewenning op en start de zoektocht opnieuw. De kinderpsycholoog heeft ons vlakaf gezegd: 'Vanaf het moment dat het zaadcelletje met het eicelletje was versmolten, was hij al beschadigd voor het leven'. Het enige wat wij kunnen doen, is hem een zo menswaardig mogelijk leven proberen te bieden."

Het ergste vindt ze de veroordelende blikken van de mensen. "Als ik met hem buitenkom, zie je ze denken: 'Die kleine wil ik weleens een paar dagen bij mij in huis pakken, het zal heel wat anders zijn.' Ze windt zich op: "Ze begrijpen er niks van. Moeten kinderen zoals Angelo dan een tattoo op hun voorhoofd hebben: drugsbaby? Ze krijgen al zo veel labels opgeplakt."

Ze stelt de vraag aan zichzelf: of ze het opnieuw zou doen, zich ontfermen over een kind met zo'n zware rugzak. Ja. "Het is een zwaar parcours, maar ik zie die jongen graag. Je kunt zelf ook kinderen op de wereld zetten die van het ideaalbeeld afwijken. Die zet je toch ook niet op straat?"

Afkicken in de couveuse

In totaal heeft Angelo's moeder zeven kinderen op de wereld gezet, bij zes verschillende vaders die ook met verslavingsproblemen kampten. Sommigen verbleven illegaal in België en geraakten zo aan papieren. Twee kinderen leven bij hun vaders, de andere vijf verblijven in pleeggezinnen. Alle zeven liepen ze blijvende schade op in de baarmoeder en moesten ze afkicken in de couveuse. "Eén van die kinderen was op zijn zesde nog geen meter groot", zegt Els. "Bij de geboorte woog het amper een kilo. De kinderarts zei dat dat kind nooit geboren had mogen worden. Het had moeten sterven in de baarmoeder."

Wie op Google 'Drugsbaby' intikt, krijgt beelden te zien van baby's die huilen van de pijn. Vaak krijgen ze morfine en zelfs drugs toegediend, omdat het anders ondraaglijk wordt. De dosissen worden stelselmatig afgebouwd. Niet zelden zijn hun moeders onder invloed de verloskamer binnengebracht.

Christine Berckx werkt al 30 jaar als vroedvrouw in het ziekenhuis van Tongeren. De laatste drie jaar probeerde ze dokters te overtuigen om preventief in te grijpen en verslaafde moeders een prikpil of spiraaltje te geven. Ze botste op muren. 'Wij mogen alleen moeder en kind verzorgen, meer niet', was het antwoord. "Het is verschrikkelijk om die dutskes daar zo te zien liggen", zegt Berckx. "Ze zijn net geboren en lijden al helse pijnen. Sommigen krabben hun gezichtjes kapot van ellende. Maar ingrijpen is blijkbaar taboe. Terwijl ik denk: als zo'n vrouw vijf jaar niet zwanger kan geraken, zijn dat vijf arme schaapjes minder."

In de VS wordt er elk halfuur een drugsbaby geboren. Artsen spreken er van een epidemie. In België loopt het zo'n vaart niet. In kleine provincieziekenhuizen komt men aan één à twee gevallen per jaar. De Antwerpse OCMW-voorzitter Fons Duchateau lanceerde deze week cijfers van de ZNA-ziekenhuizen in Antwerpen. Daar telde men 30 verslaafde baby's per jaar, op 3.500 geboortes. Minder dan 1 procent. Zijn Gentse collega Rudy Coddens beschikt niet over officiële cijfers, maar gaat uit van een vijftiental gevallen per jaar. "Inzake armoede en sociale problemen komen wij in absolute cijfers doorgaans aan de helft van Antwerpen."

Het gaat dus om beperkte aantallen, maar de menselijke en maatschappelijke schade van het fenomeen is enorm. In De afspraak noemde Open Vld-parlementslid Jean-Jacques De Gucht een moeder van vier verslaafde baby's "een extreem geval". Els is het daar niet mee eens. "Er zijn er meer dan je denkt. Ik ken iemand die met haar pleegkind op babybezoek mocht, nadat nummer negen was geboren. De andere acht waren bijna allemaal van verschillende vaders. Ik vermoed dat die vrouwen denken: 'Telkens als ze een baby van me afnemen, ga ik een nieuwe maken, tot ik er eentje zelf mag houden.' Maar we spreken hier wel over négen kinderen met een zware rugzak, die allemaal moeten worden opgevangen door de maatschappij. Dat kost heel veel geld. We moeten meer doen om dit te voorkomen."

In het moederhuis merkt Christine dat de moeders vaak spijt hebben als ze nuchter zijn en zien hoe hun baby eraan toe is. "Ze wenen de hele tijd en blijven maar herhalen: 'Als ik dit had geweten...' Ik voel dan altijd medelijden. Maar wat later kom je ze op straat tegen en is het weer om zeep. Negen op de tien hervalt weer."

Ook Angelo's moeder ondernam al verschillende vergeefse pogingen om af te kicken. Els weigert haar te veroordelen. "Die vrouwen komen vaak uit gebroken gezinnen. Ze zijn niet slecht, maar drank en drugs tasten hun geweten aan. Angelo's moeder is een paar keer op bezoek geweest. In nuchtere toestand was dat een heel betrokken mama die haar kinderen graag zag. Maar als ze geconfronteerd wordt met de problemen van haar kinderen, valt ze in een diepe put. De laatste keer vroeg ze of Angelo's stoornissen te wijten zijn aan haar verslaving. Wat moest ik zeggen? Dat ís zo. Ik heb voorzichtig de waarheid gezegd. Dat kon ze niet aan. Sindsdien hebben we haar niet meer gezien. Ze is spoorloos."

Ingrijpen

In Nederland pleit Hugo de Jonge, Rotterdams wethouder van Jeugd en Zorg, voor verplichte anticonceptie voor moeders die niet in staat zijn om kinderen veilig en gezond groot te brengen. Hij vergelijkt het met dwangmedicatie in de geestelijke gezondheidszorg. Ja, het recht van ouders om kinderen te krijgen is een grondrecht. Maar dat mag voor hem niet zwaarder wegen dan het recht van een kind op ouders die voor hem kunnen zorgen. Zijn voorstel haalde het niet.

N-VA greep de controverse aan om het vraagstuk ook in België op tafel te gooien. Een van de eersten die zijn vinger opstak, was Patrik Vankrunkelsven. Als senator voor Open Vld diende hij in 2005 al een wetsvoorstel in om anticonceptie te verplichten. De huisarts uit Laakdal staat daar nog altijd achter. "Als een kind met verslavingsverschijnselen wordt geboren, moet de hulpverlening in eerste instantie bekijken wat er met die ouders is misgelopen. Gebeurt dat nog een tweede of derde keer, dan mag je als maatschappij niet lijdzaam blijven toekijken. Als kinderen mishandeld worden, treden we toch ook op? Wel, dit is mishandeling in de baarmoeder. Een misdadige praktijk. We moeten de jeugdrechter een bijkomend middel geven om in te grijpen. Hij moet een spiraaltje of de prikpil kunnen verplichten, zodat er de eerste drie tot vijf jaar geen kinderen meer komen. Daarna kun je de situatie opnieuw evalueren. "

Patrik Vankrunkelsven.

Sarah Smeyers, N-VA-Kamerlid en OCMW-voorzitter in Aalst, gelooft niet dat zo'n wetsvoorstel de toets van het Grondwettelijk Hof zou doorstaan. Ze ziet meer heil in de vrijwillige aanpak, hoewel je net zo goed kunt spreken van zachte dwang. In de begeleidingsplannen die het Aalsterse OCMW afsluit met zijn cliënten wordt de hulpverlening soms gekoppeld aan voorwaarden. "Bijvoorbeeld, de voorwaarde dat een verslaafde moeder een spiraal laat steken en zich laat behandelen in een afkickcentrum. Die factuur wordt door ons terugbetaald. Ik vind dat een heel sociale aanpak. Vergeet niet dat die vrouwen niet eens voor zichzelf kunnen zorgen. Het is niet zo dat we hen iets afpakken. Een baby is voor hen bijna altijd ongewenst, een accident dat bovenop de stapel miserie komt. Door hen te stimuleren tot anticonceptie besparen we hen, de maatschappij en hun ongeboren kind veel leed. Ik roep alle OCMW's in België op om dezelfde aanpak te hanteren."

Nazipraktijken

Smeyers is niet te spreken over de striemende kritiek van PS-fractieleidster Laurette Onkelinx, die in De Standaard verplichte anticonceptie vergeleek met nazipraktijken. "Zij vergiftigt het debat. Dit soort ethische discussies gaat niet over links of rechts en vraagt nuance. Haar reactie staat gelijk met wegkijken. Ik vraag me af of Onkelinx al ooit is 'afgedaald' tot de milieus waarin deze drama's zich afspelen. Misschien moet ze eens onder de mensen komen."

Rudy Coddens vindt elke vorm van verplichte anticonceptie een brug te ver. In Gent worden geen voorwaarden in begeleidingsplannen opgenomen. Maar het thema is evenmin taboe in de hulpverlening. "Als de situatie van de cliënt dusdanig erg is, proberen wij ook duidelijk te maken dat een kind een slecht idee zou zijn, en bieden we gratis anticonceptie aan. Dat doen we ook bij mentaal beperkte mensen of bij ouders die al enkele uit huis geplaatste kinderen hebben. Die preventieve aanpak werkt. Gaat het toch fout en komt er nóg een kind, dan proberen we ouders en kind zo goed mogelijk op te vangen. Ik verhul niet dat hulpverleners daar soms ontmoedigd van raken. Maar hulpverlening verloopt nu eenmaal met vallen en opstaan."

Ook in de Kamerfracties van Open Vld en CD&V halen ze de neus op voor verplichte anticonceptie. "Ik gruwel van het idee dat de overheid in de plaats van mensen kan beslissen over hun fysieke integriteit", zegt Jean-Jacques De Gucht (Open Vld). Els Van Hoof (CD&V) vreest dat zo'n verplichting de bal aan het rollen brengt. "Waar eindigt dat? Gaan we de prikpil dan ook opleggen aan alcoholici, gehandicapten en kindermishandelaars?"

Van Hoof vindt wel dat anticonceptie meer bespreekbaar moet worden in de hulpverlening. En dat verslaafden via meerdere kanalen aan gratis anticonceptie moeten kunnen raken."

In Nederland kan de jeugdrechter een verslaafde moeder vanaf 24 weken zwangerschap gedwongen laten opnemen. Zo wordt de moeder tijdens die belangrijke weken medisch begeleid en wordt haar ongeboren kind beschermd. Zowel Coddens als Van Hoof noemt dat een interessante piste. Maar ook op dat vlak moet er geen wetgevend initiatief worden verwacht.

Hypocriet

"Het schrijnende is", zegt Els, "dat Angelo's moeder vlak voor zijn geboorte tegen de gynaecoloog van wacht zei: 'Dokter, steriliseer mij nu, meteen na de bevalling.' Weet je wat die dokter antwoordde? 'Madammeke, kom daar over zes weken maar voor terug.' Die dokter had veel ellende kunnen vermijden."

Gezinswetenschapper en pedagoog Hans Van Crombrugge steigert als hij het hoort. Hij voelt zich, samen met Vankrunkelsven, al jaren een roepende in de woestijn. "Wanneer een vrouw zeven verslaafde kinderen baart, heeft niemand in haar omgeving zijn verantwoordelijkheid opgenomen. Blijkbaar is het taboe om het te zeggen, maar sommige kinderen worden beter niet geboren."

De argumenten van de tegenstanders van verplichte anticonceptie overtuigen hem niet. Voor Van Crombrugge is het recht om kinderen te krijgen niet onvoorwaardelijk. "Het gaat er niet om dat ouders zich moeten bewijzen. Maar als het herhaaldelijk fout gaat, moet je als samenleving toch minimale grenzen trekken? Wie daar onder gaat, moet gestopt worden. Ja, dat is een inbreuk op de fysieke integriteit. Maar wat dan met de fysieke integriteit van die kinderen? Zij zijn voor het leven getekend, terwijl verplichte anticonceptie maar tijdelijk is. Ik vind het vreemd dat we vrouwenrechten boven kinderrechten plaatsen. Kinderen zijn toch de allerzwaksten?"

Het argument dat de hulpverlening verslaafde ouders en baby's maar goed moet begeleiden, noemt Van Crombrugge "hypocriet". "Iedereen weet dat de jeugdhulp verzuipt in het werk. Die mensen zijn ten einde raad. En tegen hen gaan we zeggen: pak het er maar bij, verdraag die vicieuze cirkels maar. Dat is de kop in het zand steken."

En de vrees dat de doos van Pandora opengaat, en straks ook kindermishandelaars, gehandicapten of zwakbegaafde ouders aan de beurt zijn? "Drogredenen. We doen niks uit schrik om iets verkeerd te doen, maar ondertussen loopt het gigántisch verkeerd. Euthanasie is toch ook beperkt tot een afgebakende groep? Voor abortus zijn er toch ook duidelijk regels?"

"Soms", zegt Els, "beseft Angelo dat hij anders is. Dan zegt hij: 'Mama, ik zou zo graag zijn zoals uw andere kindjes, want jullie moeten op mij veel vaker boos zijn.' Dan antwoord ik dat ik op onze andere kinderen ook vaak boos ben, als hij het niet ziet. Maar ooit komt de dag dat ik hem zal moeten uitleggen waar hij vandaan komt. Daar ben ik nu al bang voor."

Om privacyredenen hebben we kleine details aan het verhaal van Angelo veranderd. Els en Angelo zijn niet hun echte namen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden