Zaterdag 04/07/2020

AfgeschrevenMarc Reugebrink

Het boek is geschreven in een stijl die geen tegenspraak duldt en met een aplomb dat een volledig gebrek aan twijfel verraadt

Erich Fromm

Escape from Freedom (1941)

Ooit heb ik het aangeschaft: Escape from Freedom van Erich Fromm (1900-1980). Mijn exemplaar maakte deel uit van de ambulante collectie van de 'Bibliobus Stadskanaal' (Was u ooit in Stadskanaal? Een wanhopig dorp in het noordoosten van Groningen, eigenlijk meer één kilometerslange straat langs een kaarsrechte vaart. Die bus moet een verzetje zijn geweest in die gruwelijke vlakten daar, een gebied waarbij vergeleken het Meetjesland de allure van een Alpenlandschap krijgt. Of Fromm er veel gelezen werd, valt te betwijfelen.) 'Afgeschreven', aldus een stempel voor in mijn exemplaar. Het is kortom één van die boeken die bibliotheken regelmatig voor spotprijzen te koop aanbieden omdat ze nauwelijks worden uitgeleend. Toch gaat het hier om de tiende druk (uit 1980) van de oorspronkelijk in 1952 verschenen vertaling.

Fromm was ooit een veelgelezen auteur. Helemaal onbegrijpelijk lijkt me dat niet. Er was een tijd waarin we zo vaak om de oren werden geslagen met het woord 'vervreemding' dat je van lieverlede dan maar toegaf inderdaad vervreemd te zijn. Een ideale toestand om bijvoorbeeld Fromm te lezen, want Escape from Freedom is een van die talloze boeken die uit de doeken doen hoe het zo ver heeft kunnen komen met ons. We bewandelen de weg van middeleeuwen tot aan het fascisme (het boek verscheen in 1941) en die weg is zo recht als die straat in Stadskanaal. Je bent op grond van dit boek bijna geneigd om te zeggen: als de middeleeuwen nu maar niet hadden bestaan, was het nooit tot het fascisme gekomen. Wat ook zo is, natuurlijk. Misschien waren we zelfs gespaard gebleven voor de boekdrukkunst, en voor de bibliobus.

En voor de vervreemding. Die is namelijk een rechtstreeks gevolg van de drang naar vrijheid die de leidraad vormt van Fromms historische analyse. Van de middeleeuwen tot de twintigste eeuw heeft de mens afgerekend met wat zijn "oorspronkelijke individualiteit" in de weg stond: met het feodaal stelsel bijvoorbeeld, met de God van de katholieken natuurlijk, en met die van de Reformatie vervolgens ook. Maar de vrijheid die zo gewonnen werd, was toch vooral de bevrijding van wat ons voorheen onderdrukte, en daarom noemt Fromm haar "negatieve vrijheid"; ze blijft gebonden aan wat ze overwon. Juist daardoor voelt de mens zich in het heden, waarin alle grote waarheden overwonnen zouden zijn, meer en meer ontheemd. Hij is de gevangene van zijn "negatieve vrijheid", die hem niet alleen van de verschillende waarheden bevrijdde, maar ook "los scheurde" - een favoriete uitdrukking van Fromm - uit de sociale en metafysische verbanden. Om Fromms verhaal af te ronden: vanwege die ontheemding en vervreemding heeft de mens de neiging weer voor zijn eigen vrijheid te vluchten: in autoritarisme, in destructivisme of in automatisch conformisme. Het fascisme en het nazisme zijn van die vlucht het levende bewijs. Maar niet getreurd: het is allemaal een kwestie van het vasthouden aan de verkeerde vrijheid. Fromm heeft de "oorspronkelijke individualiteit" nog achter de hand, en wie zich daarop richt legt uiteindelijk de weg af van een "negatieve" naar een "positieve vrijheid". Die "oorspronkelijke individualiteit" ontleent Fromm, die psychoanalyticus was, aan Freud, zij het dat Freud volgens hem nog niet helemaal begrepen had dat kennis van psychologische processen vooral een beter begrip van het maatschappelijk proces dient. Zoals omgekeerd historici, filosofen en sociologen nooit werkelijk hebben begrepen dat kennis van het maatschappelijk proces onmogelijk is zonder kennis van de psychologie.

Eigenlijk is de verbinding tussen deze twee gebieden het werkelijke onderwerp van Fromms boek; het vormt ook de leidraad van al zijn andere werken en het was wat hem in zijn eigen vakkring tot een controversiële figuur maakte. Hij schenkt er in Escape from Freedom tot vervelens toe aandacht aan. Het is evident dat de "negatieve vrijheid" voor hem een sociologische categorie is, terwijl de "positieve vrijheid" een psychologisch fenomeen vertegenwoordigt.

"Positieve vrijheid" is namelijk "verwezenlijking van het persoonlijk Zelf" van de mens: "de expressie van zijn intellectuele, emotionele en zinnelijke mogelijkheden". Dat Zelf is Fromms Waarheid, en dat verklaart waarschijnlijk de toonhoogte van dit boek. Het hele boek is geschreven in een stijl die geen tegenspraak duldt en met een aplomb dat een volledig gebrek aan twijfel verraadt. U bent vervreemd, zo zegt het op iedere bladzijde, maar de auteur zelf heeft nergens last van. Hij zweeft ver boven ons en spreekt ons toe uit een grote zekerheid. Wie kanttekeningen zou willen maken bij het persoonlijk Zelf en bij de "oorspronkelijke individualiteit" heeft het gewoon niet zo goed begrepen.

"Theoretisch ontmoeten wij hier een misvatting omtrent het wezen der liefde," lees ik ergens, en de bedoeling is dat ik met ernst luister naar wat theoretisch gesproken de juiste opvatting omtrent het wezen der liefde is. Maar ik val van mijn stoel van het lachen, juist vanwege Fromms ernstige, steeds goedbedoelende leraarstoontje. Helemaal wanneer ik pagina's verder lees dat mannen die zeggen te willen trouwen dat vaak uit conformisme doen en het eigenlijk niet willen. Het zal een uitvinding van vrouwen zijn? Hebben die geen oorspronkelijke individualiteit misschien? Ik ben ineens nieuwsgierig naar wie in huize Fromm de afwas deed. Het is vooral die uit het godgelijkende Zelf voortkomende toon die maakt dat het stempel 'Afgeschreven' voor in mijn exemplaar me volkomen juist lijkt. Het roept het beeld van één lange rechte weg op, die wij aan Fromms handje moeten aflopen om het licht te zien. Terwijl de weg naar de vrijheid mij veeleer kronkelig lijkt, en misschien zelfs een rotonde is.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234