Zaterdag 03/12/2022

InterviewVanessa Nakate

Activiste Vanessa Nakate: ‘De klimaatcrisis treft Afrikaanse vrouwen en meisjes het hardst’

'Nu Afrikaans gas aankopen is verre van een duurzame oplossing. Je verandert slechts van leverancier, en niet je gedrag.’ Beeld AP
'Nu Afrikaans gas aankopen is verre van een duurzame oplossing. Je verandert slechts van leverancier, en niet je gedrag.’Beeld AP

Hoewel Afrika amper bijdraagt aan de opwarming van de aarde, wordt het continent er het zwaarst door getroffen, ziet de Oegandese activist Vanessa Nakate (25). Ze strijdt dan ook voor klimaatrechtvaardigheid. ‘Kijk verder dan je eigen huis. We zitten allemaal in dezelfde storm.’

Joost Bastmeijer

Ze was nog maar een paar jaar oud toen ze van huis wegliep om stiekem lessen te volgen op de kleuterschool in Luzira, een buurt in de Oegandese hoofdstad Kampala. Het meisje wilde zo graag naar school dat de onderwijzer haar, met instemming van de ouders, in het klaslokaal toeliet. Zo ging Vanessa Nakate een jaar eerder dan eigenlijk was toegestaan al naar school.

Nakate was dan misschien wel bovengemiddeld leergierig, ze was allesbehalve extravert. Ze vond het doodeng om voor de klas te spreken en kon haar hele jeugd lang goed alleen zijn. Toch was zij het die, geïnspireerd door de #FridaysForFuture-beweging van de Zweedse klimaatactivist Greta Thunberg, haar twee jongere broertjes en drie neven en nichten wist te mobiliseren om te staken voor het klimaat.

Het zestal jonge klimaatactivisten – want dat waren ze ineens – vertrok naar de plaatselijke Kitintale-markt. Marktvrouwen en bodaboda-brommerchauffeurs staarden verbaasd naar Vanessa en haar familieleden; ze hielden borden omhoog met teksten als: ‘Natuur is leven’, ‘Bomen zijn belangrijk voor ons’ en ‘Bedankt voor de klimaatverandering’. Doodeng vonden de jongeren het, maar het gaf ook een goed gevoel.

Meerdere protesten in Kampala volgden, steeds meer mensen voegden zich bij de toen 22-jarige Nakate, student business administration en marketing. Haar demonstraties vielen ook op bij ngo- en VN-medewerkers. Wilde ze niet een keer naar New York komen om de Youth Climate Summit bij te wonen, op het hoofdkantoor van de Verenigde Naties? Plots was ze genodigde op bijeenkomsten over de hele wereld. In 2020 sprak ze in Davos de machtigen en vermogenden der aarde toe, maar echt naar haar geluisterd werd er niet – de ogen en oren waren vooral gericht op Greta Thunberg, die ook aanwezig was.

Toch werd ook Vanessa Nakate een socialemediafenomeen, tijdens dat bezoek aan de topbijeenkomst van het World Economic Forum (WEF). Persbureau AP knipte haar namelijk van een foto, waarop Nakate en vier andere – witte – klimaatactivisten te zien waren. Woedend was ze, en terecht natuurlijk. “Betekent dit dat ik geen waarde heb als Afrikaanse activist, of dat de mensen uit Afrika helemaal geen waarde hebben?”, zei ze in een emotionele video, die ze op Twitter plaatste. AP bood publiekelijk en privé excuses aan, nadat Nakate hen van racisme had beschuldigd.

Na dit bizarre incident stond ze plotseling in het middelpunt van de belangstelling. Haar gezicht sierde de cover van het befaamde Time Magazine, ze zette de Rise up Climate Movement op om gelijkgestemde klimaatactivisten uit Afrikaanse landen een podium te geven. En ze schreef een boek: A Bigger Picture – My Fight to Bring a New African Voice to the Climate Crisis. Voor haar recentste klimaatproject in haar thuisland Oeganda installeert ze zonnepanelen en milieuvriendelijke kooktoestellen op scholen.

Een succesverhaal, beaamt ze glimlachend, vanachter haar laptop in Kampala. Op de witte slaapkamermuur achter haar zijn paarse vlinders geplakt. Haar dikke fleecevest is tot aan haar kin dichtgeritst. Het is fris in de Oegandese hoofdstad, maar dat betekent niet dat klimaatverandering hier niet bestaat, zegt Nakate ernstig. Haar strijd mag dan wat meer aandacht krijgen dan toen ze met een kartonnen bord op de markt stond, er wordt nog altijd niet genoeg naar haar en andere klimaatactivisten geluisterd, vindt ze.

Vanessa Nakate tijdens een Fridays for Future-protest in Stockholm begin juni dit jaar. Beeld Getty Images
Vanessa Nakate tijdens een Fridays for Future-protest in Stockholm begin juni dit jaar.Beeld Getty Images

“Ik denk dat mensen niet beseffen hoe erg het met de wereld gesteld is”, zegt ze. “Daar wil ik iets aan doen. En ik ben niet de enige die mijn stem laat horen, er zijn zo ontzettend veel wetenschappers die waarschuwen voor wat er gebeurt als er nu niet gehandeld wordt. Onze boodschap is geen mening. Ik roep ook niet op om alleen naar mij te luisteren; ik wil dat men naar onafhankelijke wetenschappers luistert.”

Ook in Europa lijkt men eindelijk wakker te worden, stelt Nakate. Ze vindt het alleen jammer dat daar eerst extreem weer, overstromingen en bosbranden voor nodig waren. “Het is treurig dat mensen pas doorhebben dat klimaatverandering niet meer weggaat zodra ze voor hun deur staat. Wij roepen dit al jaren. Er is geen klimaatrechtvaardigheid: de verhalen van mensen uit het Zuiden, die al jaren met de gevolgen van klimaatverandering kampen, worden niet gehoord of hebben maar weinig impact.”

Klimaatrechtvaardigheid, dat is het woord waar Nakates activisme vooral om draait. “We hebben allemaal te maken met dezelfde storm”, zegt ze, “ook al zitten we in verschillende boten. Hoewel sommige van die boten zwakker zijn en daarom sneller zullen zinken, komt er een punt dat ook de sterkere boten het zullen afleggen tegen de storm. Klimaatverandering zal ons allemaal raken, het maakt niet uit waar je leeft of wie je bent.”

Oegandezen zitten duidelijk in het zinkende bootje. Net als in veel andere Afrikaanse landen is klimaatverandering in het land al jaren een groot probleem. “In de Oegandese Karamoja-regio lijden 500.000 mensen honger door aanhoudende droogte.” Hoewel het Afrikaanse continent verantwoordelijk is voor minder dan 4 procent van de wereldwijde uitstoot, wordt het onevenredig hard geraakt door klimaat­verandering.

En dus zet Vanessa Nakate zich in om de verhalen “vanaf de frontlinie van de klimaatcrisis” te vertellen, het liefst op een internationaal podium. “In Afrika zien we wervelstormen, opdrogende rivieren en meren, overstromingen, droogte op meerdere plekken die leiden tot hongersnood en conflicten over land vanwege landschaarste. De lijst is eindeloos.” Internationale media berichten daar te weinig over, vindt ze. “Gelukkig kan ik als activist ook verhalen vertellen.”

Al die klimaatrampen, zakt de moed u tijdens uw zoektocht naar gerechtigheid soms niet in de schoenen?

“Zeker, het is soms frustrerend als er te weinig naar je wordt geluisterd. Maar ik haal veel energie uit mijn activisme. Het is zo belangrijk om te laten zien dat dit niet alleen een verhaal is over onze planeet die het zwaar heeft, maar om ook de menselijke kant ervan te laten zien. Vandaar dat ik steeds maar weer pleit voor klimaatgerechtigheid. Dat is niet helemaal hetzelfde als klimaatactivisme; ik wil echt dat er iets verandert voor de mensen die het hardst getroffen worden.”

Wat is volgens u de oplossing voor die problemen?

“Klimaatgerechtigheid is onmogelijk als er geen gendergelijkheid is. Je moet weten dat vrouwen en meisjes het hardst geraakt worden door de klimaatcrisis. Vooral op het platteland zijn vrouwen verantwoordelijk voor het zorgen voor eten voor hun families. Zij zien hun gewassen verschrompelen door de droogte. Ze moeten vaak uren lopen om water te halen als hun waterputten of rivieren zijn opgedroogd.

“Tegelijkertijd worden meisjes uitgehuwelijkt om geld in het laatje te brengen als er door klimaatverandering te weinig inkomsten zijn, waardoor ze niet meer naar school gaan en nooit financieel zelfstandig zullen worden. We moeten meisjes uitrusten met de vaardigheden om de wereld klimaatbestendig te maken.”

Wat merkt u zelf van die genderongelijkheid?

“Er wordt maar weinig geluisterd naar jonge vrouwen als ik, al helemaal niet in door mannen gedomineerde werelden of sectoren. Daarom hebben we meer vrouwelijke leiders nodig – nog een reden waarom we moeten investeren in onderwijs voor meisjes en jonge vrouwen. Het zijn de meisjes die we nodig zullen hebben om te beslissen over de toekomst van onze planeet.

“We moeten allemaal als een team samenwerken. Geen team speelt met de helft van de spelers. De helft van alle mensen op aarde is vrouw, dus zij moeten op de plekken zijn waar beslissingen worden genomen.”

Als klimaatactivist komt Nakate op nogal wat plekken die door mannen worden gedomineerd. In Oeganda, maar ook op de internationale bijeenkomsten waar ze regelmatig spreekt. Ze wordt aangehoord, maar er wordt niet naar haar geluisterd, zegt ze. Zo ziet ze dat wereldleiders nog steeds nieuwe olie- en gasvelden aanboren, in plaats van over te stappen op hernieuwbare energie. Dat er voor windmolens, elektrische auto’s en zonnepanelen ook grondstoffen uit Afrika nodig zijn, beseft ze.

‘Het zijn de gemeenschappen op mijn continent die aan de frontlinie van de klimaatcrisis leven.’ Beeld Getty Images
‘Het zijn de gemeenschappen op mijn continent die aan de frontlinie van de klimaatcrisis leven.’Beeld Getty Images

“We weten dat een van de belangrijkste oorzaken van de klimaatcrisis het continu verbranden van fossiele brandstoffen is”, zegt ze strijdbaar. “Het is alsof we met z’n allen verslaafd zijn aan het verbranden van olie en gas.” Wereldleiders moeten alles op alles zetten om over te gaan op hernieuwbare energie, vindt ze. “Alleen dan kunnen we arme gemeenschappen die dagelijks de gevolgen van de klimaatcrisis ondervinden, helpen. Ik zie om mij heen dat er in Afrika veel klimaatarmoede ontstaat.”

Armoede door klimaatverandering gaat neem ik aan hand in hand met het gebrek aan klimaatrechtvaardigheid?

“Inderdaad. De impact van klimaatverandering raakt mensen niet overal ter wereld even hard. Afrikanen die al in armoede leven, worden het hardst getroffen door de opwarming van de aarde. Zij die het minst weerbaar zijn, krijgen het het zwaarst te verduren. Het zijn de gemeenschappen op mijn continent die aan de frontlinie van de klimaatcrisis leven. Zij kunnen zich niet aanpassen aan het verlies van hun cultuur en hun tradities, ze kunnen zich niet aanpassen aan het verlies van levens of aan hongersnood.”

Wie zou die klimaatarmoede moeten aanpakken?

“De verantwoordelijkheid ligt bij de landen die al decennialang CO2 uitstoten. Ik vind dat er geld moet worden vrijgemaakt voor de hardst getroffen gemeenschappen. Met klimaatfondsen kun je bijvoorbeeld innoveren in landbouw, dat is op veel plekken in Afrika hard nodig. Ook moeten inwoners gecompenseerd worden als hun dieren of gewassen doodgaan als gevolg van de klimaatcrisis. Alleen dan kom je een stap dichter bij klimaatgerechtigheid.”

Veel wereldleiders lijken echter vooral met andere zaken bezig te zijn. Zo veroorzaakt de oorlog in Oekraïne in veel landen een oplopende inflatie. Nu er door sancties steeds minder Russisch gas naar Europese landen komt, lijken veel leiders hun eigen milieudoelen te zijn vergeten. Hun oproep aan Afrikaanse landen om te vergroenen, klinkt ook een stuk minder luid, nu de Europese winter eraan zit te komen en grote gasvoorraden aangelegd moeten worden.

“Europese leiders vliegen naar Afrika om te kijken hoe ze Afrikaans gas naar hun landen kunnen krijgen’, zegt Nakate. “Terwijl ze niet alleen van het Russische gas af moeten, maar helemaal zouden moeten stoppen met het verbranden van gas. Want net als het verbranden van olie en het stoken van steenkool is het verbranden van gas slecht voor het milieu. Het aankopen van Afrikaans gas is verre van een duurzame oplossing van het probleem; je verandert slechts van leverancier, en niet je gedrag.”

Maar Afrika verwelkomt westerse investeerders ondertussen maar al te graag. Pijplijnen die olie van Oeganda naar Tanzania brengen, of gas vanuit Nigeria naar Algerije, terminals voor vloeibaar aardgas die overal op het continent haastig worden gebouwd, Congolese olievelden die aan de hoogste bieder worden verkocht. Afrikaanse leiders lijken niet echt naar klimaatactivisten als Nakate te luisteren.

Toch blijft ze optimistisch. “Ze hebben nu juist een troef in handen”, zegt ze. “Afrikaanse leiders bepalen immers wie er in hun landen mag investeren. Als Duitsland op zoek is naar Afrikaans gas, kunnen Afrikaanse leiders voor hun mensen en voor het klimaat gaan staan. Zij moeten zichzelf afvragen: als ik Duitsers in mijn land laat boren naar gas, wat betekent dat dan voor de mensen die in mijn land wonen? Wat betekent het voor onze kinderen die nog een toekomst voor zich hebben?”

Zijn Afrikaanse leiders daar eensgezind genoeg voor, denkt u?

“Ik denk dat onze leiders zich bewust zijn van de enorme potentie van hun landen. Er komt een wereldwijde klimaattop aan, COP27, die dit jaar nog in Egypte zal plaatsvinden. Dat is een enorme kans voor Afrikaanse leiders om zich met één stem uit te spreken over wat er op hun continent gebeurt en waarom er klimaatgeld moet komen voor de getroffen gemeenschappen. Want alleen met voldoende fondsen kunnen Afrikanen strategieën creëren waarbij aanpassing aan en beperking van de klimaat­­verandering centraal staan, voor zover dat nog mogelijk is.”

Er zijn immense bedragen gemoeid met de buitenlandse investeringen in olie en gas. Bent u niet bang dat het grote geld het gaat winnen?

“Ik denk echt dat Afrikaanse leiders sterk genoeg kunnen zijn om achter hun mensen en de planeet te gaan staan. Als ik naar mezelf kijk, dan kan ik zeggen dat activisme heel veeleisend is. Het kan erg frustrerend zijn. Toch maken ik en zoveel anderen ons sterk om het goede te doen voor de toekomstige generaties. Ik heb er vertrouwen in dat onze leiders samen een vuist kunnen en durven te maken.”

Binnenkort reist u weer naar Europa om onder meer te spreken op festivals. Wat zal bij die optredens uw belangrijkste boodschap zijn?

“Kijk verder dan je eigen huis en gemeenschap, kijk wat er in de rest van de wereld gebeurt. Als je zelf veilig bent, je familie veilig is en je gemeenschap niet in gevaar is, is het erg lastig om te begrijpen wat er op andere plekken in de wereld gebeurt. We zitten allemaal in dezelfde storm.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234