Zondag 22/05/2022

Achtergrond n De rust is teruggekeerd, maar rijke bodem blijft arm Bolivia verdelen

Politieke heisa over natuurlijke rijkdommen, autonomiebeweging van rijkere regio's, stijgende brandstofprijzen en heibel over watervoorziening kunnen protest en geweld weer doen opflakkeren

Een kruitvat op een gasbel

Sinds eind vorige week, nu het Congres de heikele discussie over de bestemming van gas- en petroleuminkomsten heeft hervat, is het weer rustig in Bolivia. Maar wat heet rust in een kruitvat? Zo hadden de recente wegenblokkades van de inheemse bewegingen een verlammend effect op de Boliviaanse economie. Ze brachten het armste land van Zuid-Amerika zelfs 'op de rand van de zelfmoord', aldus president Carlos Mesa. Mesa, die het gerommel beu was en begin maart de handdoek in de ring zei te zullen gooien, blijft dan toch aan. Maar voor hoelang?

Brussel / La Paz

Eigen berichtgeving

Lode Delputte

Eind vorige week maakten de inheemse bewegingen van de links-radicale vakbondsman Felipe Quispe en de zich (met het oog op de presidentsverkiezingen van 2007) als meer gematigd profilerende cocaboer Evo Morales een eind aan de protestacties die het hele land in de ban gehouden hadden. De wegblokkades op Bolivia's grote doorvoerwegen werden geruimd, vrachtwagens die op desolate junglewegen gestrand waren, konden verder rijden. In steden waar de bevoorrading in het gedrang gekomen was, werd opgelucht ademgehaald.

Het protest van de jongste weken had alles te maken met het voornemen van president Mesa om de buitenlandse petroleum- en gasinvesteerders te vriend te houden. Bolivia zit pal op een gigantische gasbel, en de groeiende vraag naar energie op de wereldmarkt doet het straatarme land flink in de kijker lopen bij energiemultinationals allerhande.

Maar veel Bolivianen, en met name de 80 procent Quechua-, Aymara- en andere inheemsen, zijn de bedrijven vijandig gezind. Dat is verre van onbegrijpelijk. "Of het nu zilver, tin, petroleum of gas betrof, in samenwerking met de lokale elite hebben buitenlandse mogendheden en bedrijven Bolivia stelselmatig ontgonnen, zonder dat de inheemse bevolking daarbij ooit een vinger in de pap had", vat journalist Gregorio Morán de geschiedenis samen. In het vertoog van de inheemse leiders spelen antikoloniale (ook 'antiblanke') sentimenten dan ook flink mee, en wordt het neoliberalisme niet zelden als een zoveelste variant van de westerse onderwerpingsdrift verkocht.

In juli vorig jaar, na oeverloos getouwtrek, spraken de Bolivianen zich bij referendum uit voor de gedeeltelijke hernationalisering van de gas- en petroleumbronnen. Meer dan een jaar later wordt nog steeds gewikt en gewogen hoe zo'n beleid nu vorm moet krijgen. Evo Morales, aanvoerder van het links-indigenistische Movimiento al Socialismo (MAS, 'Beweging voor het Socialisme') en volgens velen 's lands machtigste politicus, stelt dat de Boliviaanse staat van de energie-exploitanten 50 procent royalty's (in feite een combinatie van meerdere belastingen) mag eisen, opbrengsten die allereerst de bevolking te goede moeten komen - met 65,6 per 1.000 ligt de kindersterfte in Bolivia dubbel zo hoog als elders in Latijns-Amerika. De levensverwachting is slechts 61 jaar. Een kwart van de Boliviaanse kinderen heet ondervoed, 62 procent van de bevolking leeft onder de armoedegrens. "Onpatriottisch", noemt Morales het idee dat petroleumbonzen en gasboeren zich er met 18 procent van af zouden maken, het percentage dat president Mesa voorstelt.

Hoewel Morales' royaltyvoorstel de begroting voor sociale uitgaven vermoedelijk flink zou spekken, vindt president Mesa, die zich op de steun van 's lands 'zwijgende meerderheid' zegt te beroepen, het niet haalbaar, en dus krankzinnig. "Dat is als zelfmoord plegen", zei hij, verwijzend naar het onvermijdelijk geachte afhaken van de multinationals (onder meer het Spaanse Repsol YPF en het Braziliaanse Petrobras) áls zij inderdaad 50 procent moeten betalen. Om nog maar te zwijgen van de gerechtelijke procedures die ze tegen de staat dreigen aan te spannen op grond van mogelijke contractbreuk. Knowhow en investeringsbudgetten om de boel dan maar op eigen houtje draaiend te houden, zonder multinationals, daar ontbreekt het de Boliviaanse staat schromelijk aan.

De politiek-economische heisa over de natuurlijke bronnen heeft overigens nog een andere dimensie. Niet alle Boliviaanse regio's zijn even rijk met de bronnen begiftigd. Streken als Tarija en vooral Santa Cruz, traditioneel 'kapitalistischer' en 'blanker' dan het inheemse westen van het land, zien het niet langer zitten om hun opbrengsten met de rest van het land te delen. Ze willen op zijn minst de politieke invloed van het arme westen inperken. Zo komt het dat op 25 januari Santa Cruz de autonomie proclameerde. "Secessie", zeggen de inheemsen. "Decentralisatie", oppert de Boliviaanse diplomate Teresa Ossio Bustillos in El País.

Dat alles, gecombineerd met stijgende brandstofprijzen en heibel over de watervoorziening in delen van het land, gaf het protest van de jongste weken nieuw voedsel. Het betrof het soort mobiliseringen waar de Bolivianen de voorbije jaren hoe langer hoe vaker mee te maken kregen. Verliepen de acties deze keer relatief geweldloos, in het verleden trad een repressieve staat erg hardhandig op, doorgaans zonder nadien veel mensenrechtelijke verantwoording te hoeven afleggen.

De jongste onderdrukking, in oktober 2003, was de gortigheid echter zo ver voorbij (80 doden en 500 gewonden) dat de toenmalige president zelf, Gonzalo 'Goni' Sánchez de Losada, het uiteindelijk op een lopen moest zetten. Hij was de zoveelste democratisch verkozen Latijns-Amerikaanse president die er onder druk van de straat voortijdig de brui aan gaf.

Vergeleken met de even neoliberale als arrogante 'Goni' is president Mesa, een historicus en journalist, de minzaamheid in persoon. Het stak hem dan ook dat zijn maandenlange evenwichtsoefeningen tussen de facties van de hopeloos verdeelde Boliviaanse natie het land niet nader bij een oplossing voor de problemen brachten. Een ontmoedigde Mesa wou zijn ambt begin maart voor bekeken houden. Al zeggen velen dat zijn aangekondigde en vervolgens weer ingetrokken ontslag hooguit een tactiekje was, bedoeld om zijn getaande legitimiteit wat bij te spijkeren.

Nu Mesa alsnog aanblijft en de rust teruggekeerd is, is na de Boliviaanse Kamer ook de Senaat 's lands nieuwe petroleum- en gaswet beginnen te bespreken, een debat dat tot in april kan blijven aanmodderen. Keurde de Kamer het voorstel-Morales al goed, dan eist de inheemse beweging dat de Senaat hetzelfde doet.

Wat als dat niet gebeurt en een meerderheid de (zelf overigens partijloze) president steunt, in plaats van de inheemse activisten? Dan kunnen nieuw protest en nieuw geweld niet uitgesloten worden. Kleine vingerwijzing: de Boliviaanse politie ontdekte zonet een schrijven dat de radicale leider Felipe Quispe aan zijn jonge achterban had gericht: "De dag dat we weer op straat komen, zullen we auto's, gemeentehuizen en provinciale besturen in brand steken. We moeten het heersende systeem vernielen." Het soort taal dat Bolivia's prille democraten doet huiveren.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234