Woensdag 16/06/2021

Achtergrond

Achter vernieling van kunstwerken in Mosoel schuilt uitgekiende strategie van IS

Een IS-militant gaat kunstwerken in het museum van Mosoel met een drilboor te lijf. Beeld PHOTO_NEWS
Een IS-militant gaat kunstwerken in het museum van Mosoel met een drilboor te lijf.Beeld PHOTO_NEWS

"Het maakt ons niet uit dat ze miljarden waard zijn." Duidelijker kon de IS-militant in het filmpje met de drieste vernieling van beeldhouwwerken niet zijn. De terreurgroep plundert al maandenlang archeologische sites in Irak en Syrië. Vaak worden originele werken voor veel geld verkocht en kopieën ervan vernietigd. Maar om afvalligen en ongelovigen te intimideren, wordt het origineel soms daadwerkelijk stukgeslagen.

Dort wo man Bücher verbrennt, verbrennt man auch am Ende Menschen, schreef de Duitse dichter Heinrich Heine al in de 19de eeuw. "Waar men boeken verbrandt, verbrandt men uiteindelijk ook mensen."

Met dat citaat veroordeelt men graag op literaire wijze alle vormen van culturele barbarij. Geen wonder dat het citaat circuleert na de verwoesting van tientallen Assyrische, Babylonische en Hellenistische artefacten door terreurgroep IS in het museum van de Iraakse stad Mosoel. De veroordeling is unaniem en wijdverspreid. Werelderfgoedorganisatie Unesco heeft het over een "ongeziene tragedie" en vraagt de VN-veiligheidsraad in spoedzitting bijeen te komen.

Niet dat jihadistische vernielzucht mag verbazen. "Ze dreigen er al maanden mee het museum te lijf te gaan", zegt de Syrische archeoloog Amr Al-Azm, professor aan de Shawnee State University in de VS. "De feiten dateren eigenlijk al van eind december en begin januari. Het is dus geen toeval dat IS die nu monteert en de wereld instuurt. Hiermee willen ze het Westen provoceren tot een gevecht in de straten en wijken van Mosoel. De op til staande strijd om de stad zit nu al weken vooraan in het nieuws. De jihadisten hopen op een tweede Fallujah, een tweede Stalingrad. Ze hopen vurig dat het Westen boots on the ground zal inzetten. Het filmpje past in die strategie."

Een IS-militant vernielt een eeuwenoud beeldhouwwerk. Beeld PHOTO_NEWS
Een IS-militant vernielt een eeuwenoud beeldhouwwerk.Beeld PHOTO_NEWS

Afgoderij

Als waarheid het eerste slachtoffer is in een oorlog, dan volgen kunst en erfgoed snel in de rij. Elk conflict kent zijn doelbewuste iconoclasten. Zo vernielden de Ottomanen heel wat Griekse tempels, verwoestten christenen en moslims elkaars kerken en moskeeën tijdens de oorlog in ex-Joegoslavië en danken we het woord beeldenstorm zelf aan het neerhalen van katholieke kunst in de reformatie van de zestiende eeuw.

"IS is helaas de zoveelste in een treurige rij", zegt Michel Tanret, archeoloog en kenner van de beschavingen in het Oude Nabije Oosten aan de UGent.
"Ze vernietigen doelbewust heiligdommen en monumenten van stromingen binnen de islam die ze als afvallig beschouwen. Schrijnen en moskeeën van sjiieten, soefi's of jezidi's: het gaat allemaal tegen de vlakte. Het is destructief, maar heel ideologisch. Door de fysieke overblijfselen uit het verleden van die gemeenschappen te vernielen, verwoest je meteen ook hun identiteit."

Afgoderij gaan ze medogenloos te lijf. Wat de marktwaarde ook mag zijn, aldus de IS-militant in het filmpje. Maar achter die fanatieke façade schuilt een gehaaide business. De terreurgroep plundert al maandenlang duizenden archeologische sites in Syrië en Irak. Soms met de hand, even vaak met de bulldozer. Satellietbeelden van het gebied tonen een heuse gatenkaas aan. Alleen is hiermee geen ideologie gemoeid, buiten die van het geld. Het kalifaat heeft nu eenmaal inkomsten nodig en rekent daarvoor op de illegale handel in kunstvoorwerpen, naast afpersing, ontvoering en olie. Hoeveel de plundering de jihadisten al heeft opgebracht is onmogelijk te berekenen, maar miljoenen euro's is een voorzichtige schatting.

Eeuwenoude rolzegels uit klei of steen gaan al snel voor honderden euro's rond op de zwarte markt. En om zo'n rolzegel in Irak te vinden, hoef je bij wijze van spreken gewoon even in de grond te graven. Na de Amerikaanse invasie in 2003 werd het land evenzeer geteisterd door archeologische diefstal.

"Maar wat we nu zien in Syrië en Turkije is catastrofaal en ongezien. Iedereen rooft er maar op los, niet enkel IS", zucht de Nederlandse archeoloog en oud-militair René Teijgeler. Hij heeft jaren ervaring met het beschermen van erfgoed in conflictgebieden, onder meer in Irak en Afghanistan. "Een groothandel, beter kun je het niet omschrijven. Daarnaast zijn de doelbewuste vernielingen in steden zoals Homs en Aleppo en de rest van het land gewoonweg schandalig. Zelfs de taliban in Afghanistan waren niet zo destructief."

Teijgeler probeert via mensen op het terrein al maanden zoveel mogelijk artefacten en monumenten te beschermen. Binnenkort vertrekt de Nederlander opnieuw naar het gebied om vrijwilligers op te leiden. "Vaak kun je niet meer doen dan een hek rond een leeggeroofde site zetten, in de hoop dat ooit archeologen en historici kunnen terugkeren en toch enig onderzoek kunnen verrichten. Het gaat tenslotte om ons collectief geheugen. Maar het is vechten tegen de bierkaai."

Bovendien duiken de artefacten pas jaren later op in het illegale circuit. Dealers weten maar al te goed dat voorwerpen uit het gebied nu aan de man brengen zinloos is. Ze zouden evengoed rechtstreeks het politiekantoor kunnen binnenstappen. Pas nu krijgt het gerecht in de VS en Europa geplunderde voorwerpen uit Irak van meer dan tien jaar geleden in het vizier. Via schimmige handelaars uit Jordanië en Turkije komen de geroofde artefacten bij collectioneurs terecht. Daar gaan ze voor jaren in een geheime kluis.

null Beeld PHOTO_NEWS
Beeld PHOTO_NEWS

WhatsApp

Dat lot staat de duizenden geroofde voorwerpen uit Syrië en Irak nu ook te wachten. IS zou natuurlijk IS niet zijn als het geen gebruik maakt van moderne technologie. Zo verstuurt de terreurgroep foto's van een Mesopotamisch godenbeeldje via WhatsApp naar potentiële kopers. "Maar dat zijn de amateurs", zegt Willy Bruggeman, hoofd van de federale politieraad.

Hij heeft bij Europol jaren ervaring opgebouwd rond illegale kunsthandel. "De meesten gaan professioneler te werk. En opsporen is geen evidente zaak. Je moet bewijzen dat de goederen gestolen zijn, hun herkomst bepalen en aantonen dat ze te kwader trouw zijn gekocht. Begin er maar eens aan. Ondanks alle initiatieven op Europees en internationaal gebied blijven we toch een beetje aan handen en voeten gebonden. Maar er is hoop, ook voor die verwoesting in Mosoel. Ik heb vernomen dat ze er bij de VN over nadenken om dit te classificeren als misdaad tegen de menselijkheid. Dan zijn de daders ook individueel vervolgbaar."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234