Vrijdag 07/08/2020

'Achter alles zit een verhaal'

Hoe compact u uw bagage ook inpakt, de kans is groot dat er een Zweed van rond de zestig in past: ene inspecteur Kurt Wallander. De eenzame, norse en daarenboven suikerzieke inspecteur ontsproot aan het brein van Henning Mankell. Joost Houtman

Op een zonnig terras van een oerklassieke Zuid-Franse bar de suspensemeester uit het hoge Noorden interviewen; het heeft iets contradictorisch. Maar wie het palmares van Henning Mankell kent, zal dat echter niet verbazen: de man draagt in zich immers evenveel noord als zuid. Zijn wereldwijd vlot verkopende detectives zijn maar een deeltje van zijn oeuvre. Naast jeugdboeken en romans spendeert de man immers ook enkele maanden per jaar in Mozambique, waar hij een theater leidt. Alsof dat nog niet volstaat, is hij ook nog eens de drijvende kracht achter Yellow Bird, het productiehuis dat niet alleen instaat voor de verfilmingen van zijn boeken, maar ook de blockbuster Millennium op zijn conto mag schrijven.

Henning Mankell komt Le Vieil Antibes binnengewaaid. Zijn haar in de war. Zijn hemd ook. Het borsthaar tiert welig. Wat achteloos gooit hij het plastic zakje met inkopen in een hoekje en ploft neer op een stoel. Mankell is hier vaste klant. Zijn Frans is behoorlijk. De ober begrijpt meteen wat hij moet doen: een glas rode wijn en een spuitwatertje voor meneer. Mankell woont een honderdtal meter verder in de straat. "Maar volgende week vertrek ik alweer naar Mozambique. Dan moet ik mij een weekje aanpassen en daarna droom ik al in het Portugees."

Vijfenzestig en still going strong. Er zit nog geen sleet op de man. "Weet je, dat is toch een vreselijk manco in het Westen, onze omgang met ouderen. Ik krijg ineens een pensioen uitbetaald. Toch eigenaardig dat de staat beslist wie nog werken kan en wie niet? Ja, ik word ouder en ik heb mijn bril meer nodig, maar ik denk niet trager. Je hebt als 'oudere' ook geen illusies meer om mee te worstelen. Pure tijdwinst. In het Westen serveert men veel te gemakkelijk de ouderen af. Dan hebben ze in Afrika toch meer respect voor de grijze haren."

Robinson Crusoe

Het zit de man duidelijk hoog. Tot hij opeens zijn vrouw door de straat ziet passeren. Dartel rent hij het steegje in: "Eva!" De dochter van de grote regisseur Ingmar Bergman tovert een gigantische smile tevoorschijn. "Weet je, wij zijn elkaars klankbord. Haar toneelstukken, mijn toneelstukken en al mijn boeken bespreken we van begin tot eind met elkaar. Wij denken allebei helemaal nog niet aan stoppen met werken."

Het allereerste stukje tekst dat Mankell schreef was een samenvatting van Robinson Crusoe. "Nog altijd verreweg het beste verhaal dat ooit geschreven is. Ge-ni-aal. Hoe de lezer de hele tijd mee op dat eiland zit; dat is een stilistisch huzarenstukje. En nog spannend ook. Gullivers reizen is een mooie tweede."

Door welke boeken of schrijvers voelt Mankell zich nog geïnspireerd? "In de allereerste plaats door de antieke oudheid. Medea is het allerbeste misdaadverhaal ooit. De pure essentie. Jaloezie, wraak en door en door doffe ellende. Shakespeares Macbeth, idem dito.

"Eerlijk gezegd, in het thrillerlandschap lees ik alleen John Le Carré en Thomas Harris graag. Die laatste is een bijzonder origineel denker. Zijn boeken zijn trouwens duizend keer interessanter dan de films die ervan gemaakt zijn. Le Carré laat dan weer kanten zien van politieke intriges zoals we ze nog nooit gezien hebben en hadden. Het conflict mens-maatschappij en het conflict in de mens zelf; dat doet hij perfect. Hij is daarenboven, net als ik, nog altijd een angry, maar niet meer zo young man."

Mankell is altijd een bijzonder geëngageerd man geweest. "Toen ik twee jaar geleden meevoer met een bootexpeditie richting Gaza, was ik de oudste van de hoop (Israël viel trouwens de vloot aan, JH). Alle andere mensen van mijn generatie hebben blijkbaar afgehaakt. Dat is doodzonde. Ik ben een kind van de verlichting, van schrijvers als Voltaire en Diderot. Het is vandaag de dag meer dan ooit zaak om de solidariteit waar zij zo op hamerden, weer op de affiche te krijgen."

Nét om dat sociale engagement koos Mankell voor het thrillergenre. Hij wou het over racisme en xenofobie hebben en zocht daarvoor een gepaste context. "Dat bleek een crime story te zijn. Met agent."

Zo werd Kurt Wallander geboren. Niet zozeer voor de whodunit, maar wel voor de whydunit. "Dat is niet alleen spannender, maar ook interessanter. Een Agatha Christie is alleen de eerste en de laatste pagina leuk. Ik wil juist weten waarom iemand tot zijn specifieke daden komt. En ik ben ervan overtuigd dat slecht gedrag uitgelokt wordt door situaties. Situaties of omstandigheden die elke rechtgeaarde staat zou moeten aanpakken."

Is het niet al te gemakkelijk om crimineel gedrag af te schuiven op externe omstandigheden, werp ik tegen. "Ik geloof nu eenmaal niet dat iemand slecht is per definitie." En hoe plaats je dan de twee jongens die de aanslag op de marathon in Boston pleegden, bijvoorbeeld? "Ook daar kun je de tragiek in zien. De oudste die de jongste volledig domineert. En wie weet wat de oudste dan weer heeft aangezet? Er is altijd een verhaal. Dat is net wat mij inspireert om thrillers te schrijven."

Mededogen in rechtszaal

Mankell groeide op bij zijn vader. Moeder had immers het hazenpad gekozen. Hij haalt het in interviews vaak aan om te verklaren waarom hij zo hard in verhalen is gaan leven. Niet per se als vlucht, maar om zijn leven beter te laten kloppen. "Mijn vader was geen verhalenverteller, maar hij heeft me toch hard beïnvloed. Hij was rechter en ik volgde als kind zijn zaken mee. Op een dag had een bijzonder onpopulaire man uit het dorp tijdens een uit de hand gelopen ruzie iemands hoofd ingeslagen. Vader had door dat het een ongeluk was en liet zich niet beïnvloeden door de slechte naam van de man. Toen hij zijn straf uitsprak, aanvaardde de beschuldigde de straf meteen en zei 'dank u'. Hij tekende geen beroep aan. Ik was nog klein, maar zag toen dat er achter alles een verhaal zit en dat je moet kunnen luisteren en mededogen hebben. Mijn vader was geen verteller. Hij was een goed luisteraar. Ik hoop dat ik die sterke eigenschap geërfd heb."

In De gekwelde man zien we Kurt Wallander voor het laatst aan het werk. De verfilming ervan loopt deze zomer in de zalen. Welk onrecht zou Mankell aanklagen mocht hij Wallander anno 2013 nog eens laten opdraven? Immers, elk boek uit die reeks kaart iets maatschappelijks aan. "Dan zou ik resoluut kiezen voor het jongerenprobleem. De enorme werkloosheid en hun groeiende apathie voor politiek."

Toch zal zo'n onderwerp niet meer door Kurt Wallander aangepakt worden. In De gekwelde man verdwijnt de man immers onder "black-outs die als donkere dekens over hem heen glijden". Alzheimer slaat genadeloos toe. Of dat geen gruwelijk einde is voor het personage dat hij zoveel jaren gekoesterd heeft? Storyteller Mankell zadelt zijn hoofdpersonage op met die ene ziekte die alle verhalen aantast.

"Ja, maar dat is nu eenmaal wel de realiteit. Het is de ziekte die veel van onze naasten overkomt en met de groeiende vergrijzing nog veel meer mensen zal treffen. Het is de ziekte waar ik immens bang voor ben. Omdat de ziekte zo tastbaar is, was dat het mooiste wat ik hem kon 'aandoen'. Ik heb er trouwens enorm veel positieve reacties op gekregen."

Mankell is betrokken bij de verfilming van al zijn boeken. "Ik richtte Yellow Bird op samen met Lars Björkman. Die had zijn sporen verdiend als producer van de Beckverfilmingen, gebaseerd op de boeken van Maj Sjöwall en Per Wahlöö. Daar keek men toch wel wat van op. Dat een schrijver zich ging bemoeien met de verfilming van zijn eigen boeken."

Write local, read global

Of het niet moeilijk is om je personage ineens levend te zien worden? "Je moet de makers de vrijheid geven. Vanuit interesse. Maar ik moet me ook niet heiliger voordoen dan de paus, ik hou natuurlijk wel een oogje in het zeil. Het mooie is dat ik Wallander heb leren kennen van onvermoede kanten. Krister Henriksson vertolkt heel goed Wallanders verouderingsproces. Hoe hij de wereld steeds minzamer begint te ervaren. Kenneth Branagh pakt Wallander dan weer aan in zijn meest uitgepuurde vorm. Als een Grieks drama. Ook mooi. En Rolf Lassgard toonde Wallander dan weer in al zijn onrust."

Toch opmerkelijk dat een door en door Zweeds personage zo'n wereldwijd succes wordt. Is het dan omdat Mankells verhalen zo lokaal verankerd zijn dat ze net weer globaal interessant zijn? "Precies! (lacht) Hoe kleiner je gaat, hoe makkelijker lezers er ook iets van zichzelf in zullen herkennen."

Mankell gaat er prat op een échte verhalenverteller te zijn. Hij zoekt per verhaal de gepaste vorm. Jeugdverhaal, roman, thriller, theater of script. En elke tak beïnvloedt een andere. "Maar allemaal zijn ze beïnvloed door de muziek. Ik kan niet schrijven met muziek op, dat zou me te veel afleiden, maar ik voel wel bij elk stukje dat ik schrijf: dit is Bach, dit Coltrane, dit is een kwartet, enzovoort. Muziek, ritme, tempo is de basis van zowel film, theater als literatuur. Als je een boek niet goed vindt, is dat omdat het ritme niet klopt."

Grootvader en volledige naamgenoot was dan ook componist. Maakt Henning Mankell dan een hele partituur voor hij begint te schrijven? "Nee, ik maak geen script in de strikte zin van het woord, maar het verhaal moet wel volledig klaar zijn voor ik schrijf. Ik werk ook vaak van achteren naar voren. Je moet het einde kennen voor je begint. Al ooit een verhaal op café begonnen waarvan je het einde niet wist? Nee, toch?"

Quod erat demonstrandum. Moeiteloos twee uur gevuld. Aan de glazen is amper genipt.

De boeken van Henning Mankell zijn uitgegeven bij De Geus.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234