Zondag 11/04/2021

Islamitische staat

"Acht jaar oud, acht keer doorverkocht, ontelbare keren verkracht"

Huilende jezidi-vrouwen die zijn gevlucht voor IS. Beeld afp
Huilende jezidi-vrouwen die zijn gevlucht voor IS.Beeld afp

"We geven hen een nieuwe toekomst." De Duitse psychotherapeut Jan Kizilhan haalde 1.100 mishandelde en verkrachte jezidi-vrouwen uit Iraakse vluchtelingenkampen naar Duitsland. Daar zullen ze drie jaar lang verzorgd worden. Nog eens evenveel vrouwen komen in aanmerking voor eenzelfde gespecialiseerde behandeling, maar het geld is op.

Hij vond haar vorig jaar in de zomer. Op een dekentje in een tent, in een van de talloze vluchtelingenkampen in Iraaks Koerdistan. Dalia, amper zestien lentes, maar fysiek en emotioneel al gruwelijk verminkt. Maandenlang gegijzeld door IS, herhaaldelijk verkracht, uiteindelijk ontsnapt en in het vluchtelingenkamp beland. Waar ze dan een huiveringwekkende epiloog breide aan de al doorstane horror: ze stak zichzelf in brand. In de hoop er achteraf zó afschrikwekkend uit te zien dat elk risico op nieuwe verkrachtingen bij voorbaat uitgesloten was.

"Ze had brandwonden over 80 procent van haar lichaam. Mocht ze in Irak gebleven zijn, dan had ze hooguit nog enkele dagen te leven gehad", vertelt Jan Kizilhan. "Ik heb toen meteen contact opgenomen met enkele ziekenhuizen in Duitsland en een aantal foto's doorgestuurd. Kort daarop zat ze al op een speciaal ingelegde chartervlucht. Veertig huidoperaties later ligt ze nog altijd in een Duits ziekenhuis, maar ze leeft."

Een jaar eerder, we schreven augustus 2014, gingen de beelden de wereld rond. Na een ware belegering veroverde IS de Iraakse stad Sinjar, waar duizenden jezidi's zich verschanst hadden. Enkele duizenden mannen werden door de terreurbeweging afgemaakt, de vrouwen massaal ontvoerd, mishandeld en verkracht. Dalia was een van hen.

"Wat zich in augustus 2014 in de regio rond Sinjar afspeelde was je reinste genocide", vertelt Kizilhan, opgegroeid in Duitsland maar van Koerdische afkomst. "In de nasleep van dat drama besliste de regering van de Duitse deelstaat Baden-Württemberg om een budget van 95 miljoen euro vrij te maken. Daarmee zouden duizend vrouwen en meisjes die aan IS ontsnapt waren of intussen vrijgekocht werden, drie jaar lang in Duitsland behandeld kunnen worden."

Jan Kizilhan. Beeld Oliver O'Hanlon
Jan Kizilhan.Beeld Oliver O'Hanlon

Dat de Duitsers daarvoor bij de minzame Kizilhan terechtkwamen, is geen toeval: de man is niet alleen doctor in de psychotherapie, hij heeft ook een diploma antropologie op zak en specialiseert zich al jarenlang in etnische minderheden in het Midden-Oosten. Bovendien spreekt hij Koerdisch en kent hij de regio als zijn broekzak.

"Toen Saddam Hoessein nog aan de macht was in Irak, ben ik er tientallen keren geweest om veldonderzoek te doen. Toch heb ik even getwijfeld toen ik de vraag kreeg om zo'n project op poten te zetten, want dit was allesbehalve een risicoloze missie. Op 60 kilometer van de Iraakse basis van waaruit we werkten, wappert de IS-vlag."

Hoe begint u in hemelsnaam aan zo'n opdracht, in een regio waar de chaos regeert en waar zowat iedereen zwaar getraumatiseerd is?
Kizilhan: "Vandaag zwaaien de Koerden daar de plak. Nog voor ik officieel de vraag kreeg van de Duitse deelregering, beschikte ik al over een lijst met namen van ruim achthonderd jezidi-vrouwen die in IS-handen waren beland."

"Ikzelf heb vervolgens in eerste instantie contact opgenomen met de regering in Bagdad en met de Koerdische autoriteiten in de regio. Je kunt daar moeilijk zo maar neerstrijken en snel eventjes duizend vrouwen naar het buitenland overvliegen. Het was mijn taak om de meisjes en vrouwen die voor een behandeling in Duitsland in aanmerking kwamen, op te zoeken in de kampen en hen daar vooraf te interviewen en te onderzoeken. Het had immers geen zin om vrouwen over te vliegen als we er zelf niet van overtuigd waren dat ze in Duitsland met succes konden worden behandeld."

"Ik heb daar vrouwen van boven de 70 gezien die door IS verkracht waren en er vreselijk aan toe waren, maar als ze niet konden lezen of schrijven of totaal niet beseften wat psychotherapie precies inhield, dan was de kans op een succesvolle behandeling zo goed als nihil. In dat geval gaven we liever voorrang aan een meisje van 14 dat misschien wel twintigmaal verkracht werd, maar dankzij haar leeftijd toch nog de veerkracht heeft om een dergelijk trauma ooit te boven te komen en een nieuw leven op te bouwen."

Duizenden jezidi-vrouwen en -meisjes werden door IS op markten als seksslavinnen verkocht. Beeld reuters
Duizenden jezidi-vrouwen en -meisjes werden door IS op markten als seksslavinnen verkocht.Beeld reuters

U bezocht in Iraaks Koerdistan tal van vluchtelingenkampen waar telkens tienduizenden mensen verbleven. Hoe wist u dan precies welke vrouwen daar ooit in IS-handen gevallen waren?
"De Koerdische overheid registreert iedereen die de grens overkomt, en daarbij hoort ook een korte medische check-up. Op basis van die informatie bezorgden ze me al vrij snel een lijst met daarop ruim tweeduizend vrouwen die aan IS waren ontsnapt, terwijl ikzelf dus ook nog eens over achthonderd namen beschikte. Daarnaast werken we nu ook samen met de lokale gezondheidsdiensten, die ook behoorlijk wat informatie hebben. In de stad Dohuk, niet zo ver van de Iraaks-Turkse grens, hebben we intussen een klein kantoor geopend vanwaar we maandenlang naar de kampen in de buurt getrokken zijn. Zo zijn er 24 in totaal, elk goed voor 18.000 tot 20.000 mensen. Bijna allemaal jezidi's uit Sinjar en omgeving."

Al die meisjes en vrouwen zijn door de hel gegaan. Krijgt u hen dan nog aan het praten over wat ze hebben doorgemaakt, zeker in een regio waar er nog een immens taboe rust op seksueel misbruik?
"Vergeet niet dat dit mijn beroep is en dat ik dit al twintig jaar doe. Ik heb in het verleden ook al gewerkt met slachtoffers van seksueel geweld in Rwanda en in Bosnië, en heb dus wel wat ervaring met dit soort trauma's. Daar komt nog bovenop dat het seksueel geweld door IS zo wijdverspreid is, zeker in de nasleep van de genocide op de jezidi-bevolking, dat er vandaag gewoonweg geen plaats meer is voor schaamte. Iedereen in die vluchtelingenkampen kent wel iemand die verkracht of gefolterd is. Letterlijk 100 procent van de vrouwen die door IS naar Raqqa werden overgebracht, zijn verkracht. Iedereen daar weet dat ook."

"Als je dan, zoals ik, de taal spreekt en hun cultuur een beetje kent, krijg je de mensen snel aan het praten. We hebben elke ondervraging ook gefilmd, zodat we voor alle slachtoffers die we naar Duitsland overbrengen ook over een gedetailleerd medisch dossier beschikken."

Hoe reageerden de ouders toen daar plots een onbekende buitenlandse arts opdaagde die hen vertelde dat hun dochter voor minstens drie jaar naar Duitsland moest vertrekken?
"(kurkdroog) Dat probleem stelt zich niet zo vaak. Doorgaans zijn er geen ouders meer, wegens vermoord. Zo hoorde ik van verschillende bronnen hoe IS-militanten op 15 augustus 2014 in een klein dorpje in Noord-Irak neerstreken en de bevolking daar verplichtten zich tot de islam te bekeren. Finaal werd iedereen samengedreven in de dorpsschool, waarna de mannen gescheiden werden van de vrouwen en weggeleid. Even buiten het dorp werden ze allemaal afgemaakt."

"Ik heb persoonlijk met negen mannen gepraat die de slachtpartij overleefden door zich dood te houden toen ze tussen de lijken bedolven raakten. Zij vertelden me hoe ook de vrouwen en kinderen achteraf in verschillende groepen werden opgedeeld: de al iets oudere vrouwen werden opzijgehouden voor eigen gebruik, de jongere nog niet gehuwde vrouwen werden onder meer naar Mosoel gebracht. Daar werden ze later verkocht als seksslavinnen. Vanuit Egypte, Tunesië en de Arabische Emiraten kwamen mannen blijkbaar naar daar afgezakt om een of meerdere meisjes te kopen. Waarna ze, na gebruik, niet zelden opnieuw werden doorverkocht."

"Het jongste meisje dat seksueel misbruikt was en dat ik onderzocht heb, was amper acht jaar oud. Ze was in veertien maanden tijd blijkbaar acht keer doorverkocht, en is in die periode haast dagelijks verkracht. Ik kan je garanderen: je vindt vandaag in Iraaks Koerdistan geen psychotherapeuten met voldoende ervaring en expertise om dit soort trauma's te behandelen. Als we deze slachtoffers niet in heel gespecialiseerde centra kunnen behandelen, dan hebben zij geen enkel toekomstperspectief meer."

"Alleen al tijdens mijn bezoeken aan de verschillende vluchtelingenkampen werden er twintig gevallen van zelfmoord geregistreerd. Andere slachtoffers zien dan weer geen andere toekomst meer dan de prostitutie, omdat ze door hun familie verstoten worden."

Terwijl er in die vluchtelingenkampen in Noord-Irak wellicht duizenden vrouwen dringende nood hebben aan psychische of medische bijstand, moest u maandenlang scherprechter spelen en beslissen wie u al dan niet naar Duitsland kon halen. Wat doet zoiets met een mens?
"We hadden vooraf zelf een lijst opgemaakt met zo objectief mogelijke selectiecriteria, maar ook dan bleef de keuze soms hartverscheurend. Ik heb daar heel veel slapeloze nachten doorgemaakt. In mijn ogen hebben de vierhonderdduizend jezidi's die daar nu in kampen leven allemaal hulp nodig, maar je kunt niet anders dan prioriteiten te stellen. Ik probeer mezelf te troosten met de gedachte dat we intussen minstens elfhonderd mensenlevens gered hebben. Die vrouwen, tussen 8 en 60 jaar oud, werden intussen allemaal naar Stuttgart overgevlogen - met de hulp van IOM (Internationale Organisatie voor Migratie, FMI) - en zullen daar drie jaar lang psychisch en medisch verzorgd worden. Het geld daarvoor is toegezegd."

Wat moet er achteraf met hen gebeuren?
"De kans dat ze ooit nog terugkeren naar hun geboorteland lijkt me klein. Voorlopig genieten ze een speciaal statuut waardoor ze al zeker twee jaar in Duitsland mogen blijven. Daarna kunnen ze dan zelf beslissen over hun toekomst. Als ze dat wensen, krijgen ze op termijn een permanente verblijfsvergunning."

U bent vandaag op zoek naar extra centen om nog eens een duizendtal meisjes en vrouwen voor gespecialiseerde verzorging over te vliegen?
"Inderdaad, dat is een van de redenen waarom ik vandaag ook met u wilde praten (grijnst). Ik hoop echt dat enkele andere West-Europese landen, waarom niet België of Frankrijk, het Duitse voorbeeld willen volgen, en geld uittrekken om nog een aantal zwaar getraumatiseerde of gewonde jezidi-vrouwen een kans op een nieuw leven te gunnen."

"We spreken hier niet over de algemene vluchtelingenopvang, het gaat over een heel specifieke groep vrouwen die ik zelf geselecteerd heb, zowat 2.200 in totaal. Dat impliceert dat er nu nog 1.100 van hen in kampen in Irak leven die in aanmerking komen voor een gelijkaardige behandeling in gespecialiseerde ziekenhuizen in West-Europa. Hun namen zijn bekend, maar het geld ontbreekt voorlopig om hen te helpen."

Hoe realistisch is het te verwachten dat deze meisjes en vrouwen, zelfs na een jarenlange behandeling, ooit opnieuw een normaal leven kunnen leiden?
"Psychotherapie is geen hersenspoeling, het moet de slachtoffers vooral helpen om te begrijpen wat er met hen gebeurd is. Eenmaal ze dat begrepen en geaccepteerd hebben, kunnen ze dat deel van hun leven afsluiten en proberen een nieuw leven te starten. De allergrootste uitdaging schuilt in het herstel van het vertrouwen in de mensheid: vele jonge meisjes verwachtten dat hun ouders hen zouden beschermen, maar die ouders zijn nu doorgaans dood. Het komt er nu voor ons op aan om hen duidelijk te maken dat sommige mensen wel te vertrouwen zijn, dat ze daar wel menselijke relaties mee kunnen aangaan. Dit is een lang proces, maar uit eerder onderzoek weten we dat zowat 80 procent van deze zwaar getraumatiseerde slachtoffers dit op termijn te boven kan komen."

Letterlijk 100 procent van de vrouwen die door IS naar Raqqa werden overgebracht, zijn verkracht. Beeld getty
Letterlijk 100 procent van de vrouwen die door IS naar Raqqa werden overgebracht, zijn verkracht.Beeld getty

U hebt het monster de voorbije maanden echt in de ogen gekeken: kunt u begrijpen hoe mensen elkaar zoiets kunnen aandoen?
"Als professor psychologie word ik er uiteraard voor betaald om de menselijke psyche te doorgronden, dus ja, ik heb daar vaak heel diep over nagedacht. Wat ik zeker weet, is dat het Westen, maar net zo goed een land als Turkije, IS veel te lang zwaar heeft onderschat. Bovendien was de inschatting die ze doorgaans maakten ook helemaal fout: IS valt niet te vergelijken met terreurbewegingen als Al Qaida of Al-Nusra. Het is een fascistische organisatie die zich beroept op de islam als ideologie en die zich bedient van technieken die sterk doen terugdenken aan het naziregime."

"Ik heb het voorbije jaar ook met heel wat IS-gevangenen gepraat die in Koerdische handen waren gevallen. Zij zijn ervan overtuigd dat iemand die niet bereid is zich te bekeren tot het soennisme mag worden gedood of mag worden ingezet als slaaf. Dat is op zich niet zo nieuw: tijdens het Ottomaanse rijk was dit ook al een gangbare gedachte en praktijk. Wat nieuw is bij IS, is dat ze al die andersdenkenden totaal ontmenselijken: wie niet tot mijn groep behoort, wie niet gelooft zoals ik, is ook niet langer een menselijk wezen. Dat verklaart ook waarom veel van die IS-terroristen 's ochtends hun vrouw en kinderen liefdevol vaarwel knuffelen om enkele uren later in koelen bloede andere vrouwen en kinderen af te slachten."

Hoe kunt u met dat soort mensen omgaan?
"Je kunt daar niet mee omgaan of onderhandelen, want voor hen zijn wij geen mensen. Ze willen ons niet alleen vermoorden, als andersdenkenden die dus ook geen mensen meer zijn, ze zijn ook uit op de systematische vernietiging van onze monumenten, onze cultuur, ons collectief geheugen, dus. Het slaat echt nergens op om vol te houden dat ze mentaal ziek zijn, en dus ook genezen kunnen worden. Of wil iemand volhouden dat alle nazi's in de Tweede Wereldoorlog ook psychologische patiënten waren?"

In welke zin hebben de voorbije maanden u persoonlijk veranderd?
"Ik heb leren inzien dat een normaal en zorgeloos leven geen evidentie is. Gewoon doen waar je zin in hebt, je vrij bewegen, naar school gaan, denken wat je wilt: dat soort vrijheid is onbetaalbaar. En misschien zijn we dit hier in West-Europa de voorbije decennia misschien wel een beetje uit het oog verloren. Het leven is een geschenk, en liefst eentje dat we elke dag opnieuw moeten appreciëren."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234