Woensdag 24/07/2019

'Ach man, maak je toch niet zo breed'

Met het Waanzinnig Boekenbal schoot vrijdagavond de Nederlandse Boekenweek uit de steigers. We waren erbij op het 'literaire feest der feesten', als fly on the wall. 'Toch wel incestueus, al dat samenklitten.'

Welgeteld één dag in het jaar meet literair Nederland zich een glamoureus randje aan. Schrijvers hijsen zich ongemakkelijk in vestkostuum. Vrouwelijke collega's proppen zich in een gala-uitmonstering. Of nee, eerder in een te krap King Louie- of Zara-kleedje. Schoenblinkfabrikanten beleven gouden momenten. En kwistiger dan ooit wordt er met eau de toilette gespoten. Op de rode loper voor de Stadsschouwburg in Amsterdam val je dan ook bijkans in katzwijm door de penetrante geuren die de neus teisteren.

Maar een tweetal uur later kalft de glamour al behoorlijk af, als stucwerk dat van een geteisterde gevel schilfert. Vanaf dat moment maakt de onuitwisbare geur van een broodje kroket ('3 blauwe muntjes') zich meester van het labyrintische gebouw. Want hoe rijkelijk de drank ook vloeit, voor culinaire hoogstandjes moet je niet op het Boekenbal zijn.

Sinds 1947 is het Boekenbal een onwankelbare traditie als opener van de Nederlandse Boekenweek. NRC omschrijft het als "het literaire feest der feesten". Maar ieder denkt er zo het zijne van: "Net als de Elfstedentocht en Koninginnedag is het Boekenbal een van de meest overschatte evenementen van Nederland", liet Kees van Kooten zich ooit ontvallen.

Een Hollands onderonsje is het zeker en de satirische site De Speld maakt zich vrolijk: "Literaire uitgeverijen konden niet voorkomen dat non-fictie-proleten er uitgebreid over het onlangs gerestaureerde Oedipus-complex van Arnon Grunberg urineerden." Toch wil elke schrijver er bij zijn en biggelen er hete tranen wanneer de invitatie uitblijft. Een Boekenbal, dat moet je verdienen, het liefst met hoge oplages of een nieuwe roman. Wie wél tot de 1.200 genodigden behoort, wrijft zich in de handen en maakt goede sier met zijn kaartje op Facebook. "Jezelf glansrijk naar binnen praten of zelfverzekerd met een lege vioolkist de artiesteningang enteren is er niet meer bij ('Goedenavond, ik ben van de band!')", noteert de NOS.

Ook wie zich als literair journalist naar het Boekenbal begeeft, moet weten waar hij aan begint. Een identiteitscrisis is onvermijdelijk. Plots moet je een society-evenement verslaan, waar bekende Nederlanders als Katja Schuurman, actrice Halina Reijn, wijnboer Ilja Gort en het voormalige Avro's Toppop-icoon Ad Visser de schrijvers voor de voeten lopen en met een tandpastaglimlach hun best doen om camera's en boulevardfotografen te behagen.

Voor één avond en nacht lijkt het alsof Privé of Story je werkgever zijn. Ah, tiens, is dat nu het nieuwe liefje van auteur X? Maar wacht even, zoenen schrijfster B en magazineredacteur C nu écht met elkaar? Ach, zie hoe D daar laveloos zwalpend door de gangen banjert. En tss tss, kan dat slijmen en slippendragen van E bij uitgever F niet iets omzichtiger?

Hier zie je de literaire pikorde - zoals Boekblad ze deze week kwaadaardig in kaart bracht - in volle actie. Iedereen vecht voor zijn plaatsje onder de zon. Wie hoog prijkt, paradeert op het Boekenbal met zijn pauwenveren en laat zich de honneurs aanleunen. "Jaja, ik ben genomineerd." En: "Het ziet ernaar uit dat ik de 20.000 exemplaren haal." Meest gehoorde vraag: "Je hoeveelste Boekenbal is het?" Blij dat je kunt murmelen: "De vierde keer." Want tussen anciens en groentjes gaapt een grote kloof.

'Die was er vorig jaar ook al'

Het gewemel en geroezemoes van het Boekenbal start op de rode loper, onder het bordes van de Stadsschouwburg, waar de pers deskundig achter dranghekken wordt gepropt en het schrijversvolkje vanaf acht uur geleidelijk binnendruppelt. Daar is het kwestie om zo snel en zoveel mogelijk auteurs te herkennen. Een Schrijversplakboek is geen overbodige luxe, maar een geduldige studie van achterflapfoto's, Facebookprofielen en het intensief bezoek aan literaire soirées kan ook wonderen verrichten.

Gelukkig staat daar De Man die Alles Noteert. Elk jaar is hij paraat. Zorgvuldig boekstaaft hij alle namen van schrijvers die de revue passeren. "Die was er vorig jaar ook al!", bromt hij. En: "Verdomd, waar blijft Connie Palmen toch?" Of: "Guttegut, wat heeft Heleen van Royen nu weer aangetrokken!" Vreemde hobby's hebben de mensen. Maar ach, als variant van het vliegtuigspotten is het een hoogst onschuldige bezigheid.

Helaas kan niet iedereen zijn hardnekkigheid appreciëren. Temeer omdat hij met zijn postuur de fotografen wegdrumt. "Ach man, maak je toch niet zo breed", krijst een toeschouwster die een glimp van de literaire vedetteparade wil opvangen. Onverstoorbaar gaat De Man die Alles Noteert door met zijn Boekenbal-logboek. Gepikeerd rent de dame weg.

Het psychedelische pak van Verhulst

Intussen worden de scribenten en gecoiffeerde boekenbobo's verwelkomd door een hossend kransje dames in verpleegsteroutfit. Ah, juist, voor je het zou vergeten: het thema van de Nederlandse Boekenweek is waanzin. Holland zal én moet tien dagen lang boeken kopen én lezen over gekte, in de Letteren en ver daarbuiten.

Is het dan toeval dat een van de eerste binnenschuifelende auteurs Maarten Biesheuvel is, de schrijver die al decennialang tegen zijn depressies en demonen vecht en daar in zijn magistrale verhalen openlijk verslag over uitbrengt? Wacht even, wie is dat oude besje met gekromde rug en rollator dat voor hem uit dokkert? Het is zijn echtgenote Eva, al jaar en dag Biesheuvels muze en toeverlaat. Het levert een geweldig plaatje op voor de hongerige plaatjesschieters. Maar je voelt je ook wel een gegêneerde voyeur bij zo veel krakkemikkige aandoenlijkheid.

Pats boem, daar gaat het glamourgehalte ineens de hoogte in. Daar schrijdt Kader Abdolah met zijn nog steeds indrukwekkende snorpartij en een fluorescerende blauwe sjaal, zijn glimlach fatsoenerend op bevel. Of de rijzige Gustaaf Peek, die met zijn van seks stijf staande roman Godin, held de nieuwe Wolkers wordt genoemd. Hup, daar is ook Peter Buwalda met zijn markante kop. Zijn haardos is zodanig met gel bewerkt dat zijn kapsel oogt als een pakje dropstengels. En zie de familie Leon de Winter-Jessica Durlacher, vergezeld van hun beeldschone, onlangs gedebuteerde 17-jarige dochter Solomonica, die ze als een klokhen chaperonneren. Tom Lanoye wordt haast in de schaduw gesteld door zijn vriend René Los. Jan Siebelink is present met zijn dochter. En Kluun én Geert Mak... Nu gaat het snel.

Toch gonst er pas echte opwinding wanneer Boekenweekgeschenkauteur Dimitri Verhulst eraan komt, geflankeerd door zijn nieuwe, grootogige vriendin Céline. Het zoveelste bewijs dat hij in Nederland ongemeen populair is geworden, terwijl in Vlaanderen zijn ster nét wat daalt. Verhulst - debutant op het Bal - stevent op elke microfoon af die hem wordt voorgeschoteld. Aan de NOS vertelt hij hoe trots hij is op Nederland dat ze zoveel lezen.

Verhulst oogt opvallend aaibaar. Hij draait zijn hand niet om voor een marathon van tiendaagse optredens. "Eigenlijk had hij geen idee wat hem te wachten stond", zegt Maud Aarsen, woordvoerder van Boekenweekorganisator CPNB (Collectieve Propaganda voor het Nederlandse boek). "Toen het tot hem doordrong dat hij twee weken lang dag en nacht als een popster optreedt in heel Nederland en België, moest hij even slikken." Verhulst bedenkt: "Schrijven was dus nog het minste werk." Maar hij heeft zijn oppeppers klaar: "Wijn en op tijd een kop koffie." Intussen steekt hij de nominatie voor het meest psychedelische pak op zak. Zijn vestimentaire keuze is veelbesproken, maar zijn kostuum met witte en zwarte Rorschach-vlekken zuigt onmiskenbaar alle aandacht aan.

'Ontremming hebben we nodig'

Aangekomen in de Rotonde drentelen de genodigden nog even rondjes, in afwachting van het literaire programma. Onder een schraal groen licht en in een zaal met zwart-wit blokjesmotief ondergaan ze 'een jassensnuffeltest door garderobemedewerkers'. Hoe verzin je het toch? Kwestie van het thema 'Waanzin' - dat zich in alle zalen vertakt - warm te houden.

Er worden pillendoosjes met 'psychodelicaatjes' uitgereikt. Elders in de Stadsschouwburg kun je een selfie laten maken met Sigmund Freud. Schrijver Arjen Lubach grinnikt: "Schrijvers hebben deze waanzin hard nodig." Ook in het literaire zaalprogramma - een kruising tussen cabaret, muziektheater en literair vertier - wordt het thema uitzinnig verzinnebeeld. Presentator Margreet Dolman alias Paul Haenen zorgt voor de jolige noot: "Ik zag twee transgenders en dacht: dat zou mij ook kunnen overkomen." De toon is meteen gezet. Maar o wat is het een ratjetoe - zeker weten dat Luc Coorevits van Behoud de Begeerte de regie strakker in de hand zou nemen. Zangeres Frédérique Spigt covert 'Suspicous Minds' en hoogleraar Eric Scherder leert ons met de aanwijsstok waar "de waanzin vandaan kwam die alle wetmatigheden tart". Het meeste applaus oogst hij met de frase: "Ontremming (alcohol) hebben we nodig om creatief te zijn." Iedereen snakt intussen naar spiritualia.

Vlaams podiummanusje-van-alles Maud Vanhauwaert steelt vervolgens de Hollandse harten met haar satirische gedichtenvoorlezing ("Er zijn veel nadelen aan het voorlezen van gedichten", quod erat demonstrandum). En vertelt op de Freud-sofa van Margreet over haar stappen richting cabaret. "Als ik een vraag stel, kijk je me aan, bij je antwoord moet je de zaal in kijken", ordonneert Dolman. Dan blijkt dat ze de Nederlandse comedymakers wel eens schoffeert door ze te vragen of ze nog "nieuwe moppen hebben". "Nee, joh, wij schrijven grappen."

Dan wordt het even pijnlijk. Maarten Biesheuvel betreedt het podium en begint een verhaal af te steken waar amper een touw aan vast valt te knopen. Ongetwijfeld geniaal op papier, op de planken iets minder. "Waarom dacht ik dat ik Jezus was? Hij had aandacht, ik niet." Met geen stokken valt Biesheuvel nog te verdrijven. "Hou toch je kop, joh", blaft hij Dolman toe. Slechts met een trucje kan hij de coulissen in. Lollig of toch vooral een kwestie van 'aapjes kijken'? De meningen zijn verdeeld.

Zo is het pad geëffend voor De Grote Dimitri Verhulst-show. De Boekenweekgeschenkauteur straalt als een net aangestoken vuurtoren en lonkt duidelijk naar een muzikaal carrièrezijstapje. In NRC verklaarde hij al dat hij nu een plaat zal opnemen. Eerst bespeelt hij de accordeon, daarna laat hij zich vergezellen van het icoon van de Nederlandse schlager Willeke Alberti (70), die zich aan zijn voeten schurkt. Na wat gehannes met de microfoons solliciteert hun duet 'Samen zijn' voor het Eurosongfestival.

Margreet Dolman legt Verhulst ten slotte nog een paar heikele kwesties voor. "Soms baal ik als ik van een slechte recensent een lovende recensie krijg", zegt Verhulst. "Noem eens een naam", vraagt Dolman. Verhulst heeft geen zin om het feestje te bederven.

Coterietjes

Met middelpuntvliedende kracht dijt het Boekenbal vervolgens uit over alle hoeken en kieren van de schouwburg. Een tsunami van geletterde mensen palmt de foyer, Grote Zaal en bordessen in. Taterend, twitterend, sms'end, roddelend, drinkend en later ook hevig kussend. Ademnood valt niet uit te sluiten. "Kan de CPNB niet wat strenger de hand houden aan die tickets?", hoor je her en der sakkeren.

Al snel vormen zich coterietjes. Rond uitgevers als Joost Nijsen van uitgeverij Podium bijvoorbeeld of de immer goedgemutste Mai Spijkers van Prometheus, die met de verfilming van Vijftig tinten grijs nu weer zijn geldezeltje kan melken. En er is de stal van De Groene Amsterdammer, met Marja Pruis en Joost de Vries. Vlak bij het rokersbalkon staat de jonge garde rond Das Magazin zelfbewust hip en happy te wezen, met dubbele genomineerde Niña Weijers in bloemig broekpak, de ravissante Alma Mathijssen of Hanna Bervoets in een zwart ensemble met getailleerde pantalon. Jamal Ouariachi vertelt dat hij "asociaal" is geworden. "Ik kom niet meer buiten, want die roman moet af. Dit is mijn eerste sortie sinds maanden." En hij belooft mildheid, want op Facebook legt hij op alle slakken bijtend zout: "Ik heb het gehad met polemiek."

Toch is er niet écht een pater familias meer die alles in een felle gloed zet en met arendsblik overschouwt. Sinds het overlijden van Harry Mulisch heeft het Boekenbal pluimen verloren, zo zeggen de insiders. Connie Palmen dingt naar een centrale rol en misschien ook Tommy Wieringa en Ilja Leonard Pfeijffer (maar die heeft natuurlijk wel veel vijanden). Verder is het vergeefs zoeken naar de notoir societyschuwe Maarten 't Hart of werkpaard Arnon Grunberg. Ook Adriaan van Dis is niet te bespeuren, net zomin als ouderdomsdeken Remco Campert of A.F.Th. Van der Heijden. Opmerkelijk ook: buitenlandse schrijvers zijn een zeldzaamheid op het Boekenbal. Op twee na. Wezenloos draait Jens Christian Grøndahl in cirkels met zijn vrouw aan de hand. En Booker Prizewinnaar DBC Pierre - op schrijversresidentie in Amsterdam - zoekt alcoholische troost bij Gerbrand Bakker, die met stekende tandpijn kampt.

En de Vlamingen? Die moet je toch ergens van tussen de vliering pulken, want ze zijn niet erg talrijk. Kristien Hemmerechts is onglamoureus aanwezig met haar vriend. Gouden Boekenuilgenomineerde en Claus-biograaf Mark Schaevers hupt als een flamingo van groepje naar groepje. Altijd lijkt hij aan het werk, heeft hij hier het Humo-petje op? Uitgever Rudy Vanschoonbeek banjert door de gangen met Woesten-auteur Kris Van Steenberge in zijn kielzog. En David van Reybrouck vlindert rond, nog onwetend van het feit dat hij the day after het slachtoffer van een carjacking zal worden.

Springkonijn

Na Verhulst is springkonijn en praatvaar Bart Van Loo de Vlaamse schrijver die het meest wordt gekoesterd, sinds zijn passages in De wereld draait door immens populair als francofiel de service. Schouderkloppen schudden zijn kostuumvest uit balans. "Mijn eerste Bal", zegt hij. "En ik vind het fantastisch. Al heeft het wel iets incestueus, zo'n feest waar uitgevers, pers en schrijvers samenklitten. Een slimme schrijver maakt daar een beetje gebruik van", lacht hij schalks.

Lara Taveirne - ook haar maiden-Bal - is nog steeds het hart in van de attaque van J. De Witte op haar roman Kinderen van Calais. "Een uur lang heb ik met Marnix Peeters gebeld, maar hij wil niet toegeven!", zegt ze met tremolo in de stem. En weer is er Bart Van Loo om alles in zijn historische context te plaatsen. "Ach, niets nieuws onder de zon. Balzac was zo gewiekst dat hij onder pseudoniem een positief stuk liet verschijnen over een nieuwe roman in de ene krant en in de andere een negatief. In een weekblad wikte hij vervolgens zélf beide recensies. Drie keer aandacht, je moet het maar weten te fiksen. Daar kunnen we wat van leren!"

Iets voor Yves Petry? De einzelgänger slaat aan de zijlijn het va-et-vient gade met soevereine blik en sakkert dat "zijn uitgever toch nog meer kan doen" voor zijn nieuwe roman Liefde bij wijze van spreken. "Advertenties, allemaal goed en wel, maar dat volstaat niet." Aan de vestiaires stuiten we op Peter Terrin, die het om twee uur al voor gezien houdt. Hij denkt vooruit, wikt en weegt zijn kansen op de Libris én breekt zich al het hoofd over wie de komende schrijver wordt van het Boekenweekgeschenk. "Volgend jaar wordt het een vrouw, zeker weten! Ze kunnen niet anders meer."

Op de dansvloer - die het hele podium van de Stadsschouwburg inpalmt - stoomt het nog even door. Dancing Carré kan er een puntje aan zuigen, al heeft de muziek een even groot Johnny-gehalte. Letterbazen en schrijversknechten vallen er in de armen van literaire groupies en bestsellerauteurs maken schonkige dansbewegingen. De angelieke Yannick Dangre, die in Amsterdam woont, is helemaal door het dolle heen. Tot CPNB-baas Eppo van Nispen van Sevenaer in de hoog boven het publiek torende dj-boot klimt en het feest om stipt drie uur luidkeels gesticulerend afblaast - de brandveiligheid en zo, het reglement, weet u wel.

Wanneer het schelle licht aanflitst, prijkt het craquelé op alle gezichten. In het herentoilet struikel ik over een achteloos achtergelaten woud van groene Heinekenflesjes, met de allure van een geïmproviseerde kunstinstallatie. De illusie van het Boekenbal ligt voorgoed aan diggelen. Snel naar de afterparty.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden