Dinsdag 23/07/2019

'Ach, dat ene pintje kan toch geen kwaad'

Drank is de duivel? Met de duivel valt te onderhandelen, denkt een Belg dan. Hij heeft behalve een biercultuur tenslotte ook een reputatie als Bourgondiër te verdedigen. Zelfs als die reputatie een dodelijk ongeval kan veroorzaken.

Zie je aan het einde van een feestavond iemand met volle overgave zuchten, puffen en blazen, dan weet je hoe laat het is. Of de ober is ostentatief moe of er wordt gedemonstreerd hoe naar lucht te happen om bij een alcoholcontrole onbeboet te vertrekken. Volgen mogelijk op dit tafereel: het advies om gras te eten (echt gehoord!), de vertwijfeling over welke kauwgom welke impact heeft en de zekerheid dat nog snel enkele liters water wegdrinken nooit kwaad kan. Eventueel ook een nostalgische opmerking over de tijd waarin je nog met een alcoholgehalte van 0,8 promille in het bloed achter het stuur mocht kruipen. En over de tijd dat de politie tenminste nog een oogje toekneep als je op een paar kilometer van huis dronken werd geklist.

"Zo'n veertig jaar geleden was het in Wieze geregeld dat er in een omtrek van vijftien kilometer rond de Oktoberfeesten niet werd gecontroleerd", beweert verkeersdeskundige Johan De Mol (UGent). Helemaal in lijn met de eerste alcoholcontrole in België, amper vijftig jaar geleden. "We gaan dat doen in de geest van kameraadschap. We gaan zeker niet systematisch controles gaan doen bij een drankgelegenheid of aan een weg waar iedereen voorbij moet komen", klonk het in een geluidsfragment uit augustus 1967 dat het radioprogramma De Pré historie recentelijk opdiste.

"Die tijd ligt gelukkig achter ons, maar we serveren nog altijd alcohol alsof iedereen te voet komt", stipt De Mol aan. "Terwijl we weten dat velen daarna in de wagen zullen stappen. Zelfs op een nieuwjaarsfeest bevolkt met mensen die rond verkeersveiligheid werken, zag ik al genodigden stomdronken vertrekken."

Welke gevolgen dat kan hebben, werd vorig weekend opnieuw pijnlijk duidelijk. Twee jonge fietsers kwamen om het leven, allebei in een ongeval met een dronken wagenbestuurder. Meteen werd geopperd om elke wagen van een alcoholslot te voorzien of een nultolerantie voor rijden onder invloed in te voeren. Aangezien zelfcontrole of het afnemen van sleutels maar niet voldoende ingeburgerd geraken.

"Er was de voorbije jaren toch al een serieuze mentaliteitswijzing", vindt Eddy Klynen, coördinator van de Vlaamse Stichting Verkeerskunde. "Ik herinner me hoe mijn vader zat in de auto stapte en het stuur onder geen beding wilde lossen. Dat zie je toch al veel minder." Toch meldde Vias Institute, het voormalige Belgisch Instituut voor Verkeersveiligheid, begin dit jaar nog dat er jaarlijks meer dan 5.400 ongevallen met lichamelijk letsel zijn waarbij minstens één betrokkene onder invloed is van alcohol. Dat is ongeveer één op de zeven.

Bourgondische Belg

"Na de ongevallen van vorig weekend, merken we wel dat mensen daar mee bezig zijn", zegt woordvoerder Stef Willems van Vias Institute. "Maar wanneer ze dit weekend bijvoorbeeld naar de voetbal gaan, bestaat de kans toch dat ze zelf drinken en geloven dat zij daarna hun wagen wel onder controle zullen hebben." Willems verwijst daarvoor naar deEuropean Survey of Road users' safety Attitudes(ESRA) van 2016. Daaruit blijkt dat 30 procent van de Belgen denkt dat hun vrienden het aanvaardbaar vinden om dronken te rijden. Dat percentage is het hoogste van Europa en ligt ver boven het gemiddelde van 22 procent. "Belgen zijn daarom niet geneigd om hun gedrag bij te sturen zonder dat de alcoholcontroles worden opgedreven", meent Willems.

Dus tippen we elkaar soms nog liever welke binnenwegen te nemen - 'ze staan weer op de brug'. Welke trucs je snel voorbij een politiecontrole loodsen - 'een borst tonen werkt wél'. En hoe je bij het falen van de vorige suggestie toch als overwinnaar bij een controle kunt vertrekken - 'versper de baan bij het parkeren, de politie mag je voertuig niet verplaatsen'. Liever dat dan onze Bourgondische volksaard oneer aan te doen.

"Je mag namelijk niet vergeten dat Belgen in de negentiende eeuw bij het ontbijt al bier dronken. Dat was toen gezonder dan je dorst lessen met pompwater. We weten bijvoorbeeld dat Brusselse ziekenhuizen in 1830 zelfs bier gaven aan kinderen vanaf twee jaar", vertelt voedselhistoricus Peter Scholliers (VUB). "Zoiets gaat bijna in de genen van een volk zitten."

Belgen onderhouden hun biercultuur dan ook nog altijd. "Zeker nu die officieel door Unesco is erkend als immaterieel werelderfgoed", merkt medisch socioloog Guido Van Hal (UAntwerpen) op. "Onderhoud je die biercultuur niet voldoende, dan vlieg je opnieuw van de lijst. Dat wil natuurlijk niet zeggen dat je daarom ook dronken moet rijden, maar het had toch iets van een dubbele moraal, al die trotse ministers op de persconferentie."

Al is het lang niet alleen de biercultuur die van Belgen alcoholliefhebbers maakte. Er was ook hulp van de katholieke kerk, die nog altijd wijn schenkt ter nagedachtenis van het laatste avondmaal. "Vandaar ook dat Nederlanders anders omgaan met alcohol. Hun protestantse leer verkondigt dat alcohol des duivels is", aldus Scholliers. "Ook Belgen wordt wel geleerd dat drank de duivel is, maar wij denken dan: met de duivel kun je onderhandelen."

Zangeres Josje Huisman verbaasde zich onlangs nog in Humo over de manier waarop het gebruik van alcohol in België algemeen aanvaard is. "Het ligt wellicht aan jullie Bourgondische mentaliteit, maar drinken is in Vlaanderen meer ingeburgerd dan in Nederland. Als je hier een bob aanduidt, zie je hem meteen twee gin-tonics achteroverslaan. 'Tegen het eind van de avond zal dat wel uitgewerkt zijn', hoor je dan. Ik kan daar met mijn hoofd niet bij. Als je dat in Nederland doet, word je serieus scheef aangekeken."

Amper 6 procent van de Nederlanders zou dan ook rijden na het overschrijden van de wettelijke alcohollimiet. Bij de Belgen, is dat 18 procent. Zo blijkt ook uit de ESRA-studie van 2016. Alleen de Fransen doen met 22 procent slechter. "Ook dat is historisch gegroeid", stelt Scholliers. "De Franse militairen staakten zelfs tijdens Wereldoorlog I omdat ze hun liter wijn per dag niet kregen. Terwijl ze voor zo'n staking de kogel konden krijgen."

Toch is er de voorbije jaren veel veranderd bij onze zuiderburen. Het cliché van de Fransman die altijd een glas wijn in de hand heeft, strookt volgens Marijs Geirnaert helemaal niet met de werkelijkheid. "Twintig jaar geleden was dat nog wel het geval, maar sindsdien is er hard ingezet op onder andere een reclameverbod voor alcoholische dranken", zegt de directeur van het Vlaams expertisecentrum voor alcohol, illegale drugs, psychoactieve medicatie, gokken en gamen (VAD). "Hier is het een evidentie dat de eerste klasse van de voetbalcompetitie de Jupiler Pro League heet, maar in Frankrijk is zoiets ondenkbaar. Daar zou het ook niet kunnen dat volwassen trainers bier meenemen naar een sportclub, om er samen met jongeren een overwinning mee te vieren. In België gebeurt dat wel nog."

Het is naar Geirnaerts mening dan ook niet omdat Belgen een Bourgondische achtergrond hebben, dat ze die ook moeten behouden. "Spanje en Portugal worden ook gezien als Bourgondische landen, maar daar kun je al lang geen alcohol meer kopen als je nog geen achttien bent. Niemand ziet dat daar als een beperking van de vrijheid. In België wordt het idee om zestienjarigen te verbieden om alcohol te kopen, gezien als het ontketenen van een revolutie."

Iedereen aan de bubbels

Al is de vraag of de storm ook niet snel zou gaan liggen, zoals na de invoering van het rookverbod op café. Bedoeling is tenslotte om het voor iedereen veiliger te maken. "Ik weet dat je eigenlijk niet zo mag vergelijken, maar als je kijkt naar het aantal doden die vallen door terrorisme of door alcoholgebruik, dan gaat de inzet van middelen niet gelijk op. Er moeten gewoon veel meer controles komen", vat verkeersdeskundige De Mol samen.

Al is het toch niet zeker dat de revolutie sowieso uitblijft. "Je mag toch niet onderschatten op hoeveel weerstand je zult stoten als je iets verandert aan de wetgeving rond alcohol", denkt Van Hal. "Het percentage Belgen dat alcohol drinkt, ligt veel hoger dan het percentage rokers." Van wie tussen 10 en 64 is, drinkt 70,6 procent wijn en 60,2 procent bier. Dat blijkt uit de Belgische nationale voedingsconsumptiepeiling 2014-2015.

Al die drankjes schenken we om te ontspannen na een lange dag werken, om het sociaal contact wat te versoepelen of om iets te vieren. En dat laatste doen we almaar vaker. "Dat we bijvoorbeeld een verjaardag zo uitgebreid vieren, is een recent fenomeen", zegt Scholliers. Waarom? Omdat het kan. Waar vroeger alleen de elite zich een goede fles kon aanschaffen, verdient nu ook de modale Belg genoeg om een van de belangrijkste afnemers van bubbels te zijn. Scholliers: "De keuze voor alcohol is dus nog altijd een manier om sociale grenzen te trekken. Op bijvoorbeeld een trouwfeest van iets of wat niveau durven we geen ordinaire cava schenken, maar moet het champagne zijn. En dan vragen we aan de ober of we hij zeker het etiket aan iedereen wil tonen."

Kan niet missen dat die aan het einde van de avond ostentatief moe staat te wezen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden