Woensdag 28/07/2021

Patrick Loobuyck

Academici moeten zelf op hun strepen staan: wie beroepseer hoog acht, eist onafhankelijkheid

null Beeld ©Wouter Van Vooren
Beeld ©Wouter Van Vooren

Patrick Loobuyck is moraalfilosoof aan de universiteiten van Antwerpen en Gent.

"De academische vrijheid is in het gedrang! Wegens geldgebrek kunnen sommige universitaire centra alleen overleven door beleidsondersteunend onderzoek. Sommige vakgroepen lijken wel op verlengstukken van politieke kabinetten."

Ziehier een stokpaardje van mijn promotor Koen Raes, die dit liet optekenen in De Morgen van 27 maart... 1999. De discussie tussen minister-president Geert Bourgeois (N-VA) en professor Bea Cantillon (UAntwerpen) deed me hieraan terugdenken.

We zijn nu zeventien jaar verder en de situatie is er niet op verbeterd. Het universitair landschap is door en door concurrentieel georganiseerd. Zowel de verschillende universiteiten als de faculteiten en vakgroepen onderling vechten voor de beste brokken. En nog meer dan in 1999 is de universiteit afhankelijk geworden van externe financiering. Externe projectfinanciering is goed voor 61 procent van de middelen, terwijl de basisfinanciering op 17 procent blijft steken.

Professoren en onderzoekers moeten zichzelf "terugverdienen" en vakgroepen moeten "opbrengen" zo klinkt het steeds openlijker. Het pleidooi om de basisfinanciering op te trekken en universiteiten, professoren en onderzoekers op die manier meer rust en vrijheid te gunnen, valt voorlopig nog steeds in politieke dovemansoren.

Patrick Loobuyck. Beeld kos
Patrick Loobuyck.Beeld kos

Dergelijk klimaat, al dan niet gecombineerd met de gretigheid van bepaalde professoren en onderzoekscentra, zet natuurlijk aan om ook naar overheidssubsidies te hengelen. Wim Van den Broeck, professor psychologie aan de concurrerende firma VUB, tweet laconiek dat academici vaak maar al te graag langs de kassa van het overheidsgeld passeren en daar dan maar de gevolgen van moeten dragen wat betreft de inperking van hun academische vrijheid.

Het zijn inderdaad ook de academici zelf die op hun strepen moeten staan: wie de beroepseer hoog in het vaandel draagt, staat op onafhankelijkheid. De overheid en politieke partijen beschikken voor beleidsondersteunend onderzoek overigens zelf over tal van studiediensten en rekencentra, en ze kunnen ook steeds een beroep doen op consultancy- en studiebureaus die niet aan universiteiten gelinkt zijn.

De overheid en de wetenschap hebben uiteindelijk nog altijd fundamenteel verschillende finaliteiten. Wetenschap probeert de werkelijkheid te beschrijven en te analyseren, politiek stuurt en bestuurt de samenleving. Wetenschap zoekt kennis en inzicht op basis van onderzoek, politiek neemt beslissingen op basis van democratische procedures. Wetenschap is descriptief, gebaseerd op vrij onderzoek en kan zich oeverloze discussies over punten na de komma veroorloven. Politiek is normatief, gebaseerd op ideologieën en moet ondanks onenigheid en tegengestelde meningen knopen doorhakken.

Over de scheiding tussen overheid en universiteit moeten we in de toekomst opnieuw duidelijker zijn. De universiteit bestaat bij gratie van het onafhankelijke denken en de academische vrijheid. Het is goed en wenselijk dat politici gebruikmaken van de voorlopig beste kennis die daaruit voortkomt, maar de vrijheid van spreken van academici mag nooit van politici afhankelijk gemaakt worden. In Groot-Brittannië ligt op dit moment een verregaand voorstel ter tafel dat wetenschappers die door de overheid betaald worden verbiedt om zich publiek uit te spreken over belangrijke politieke dossiers. Laat ons hopen dat het hier nooit zover kan komen.

Maar hoe dan ook zijn er op dit moment ook hier contracten in omloop die op dat punt niet zuiver op de graad zijn. Met name de Steunpunten voor Beleidsrelevant Onderzoek die de Vlaamse overheid sinds 2001 financierde, waren in dat opzicht dubbelzinnig. De overheid besteedt eigen onderzoeksopdrachten uit aan steunpunten die ze zelf financiert, maar tegelijk wel gelokaliseerd zijn op de universiteit. De onderzoeker meent van de academische vrijheid gebruik te kunnen maken, maar moet in principe voor elke communicatie langs de opdrachtgever passeren. Vanuit het perspectief van de scheiding tussen politiek en wetenschap is dat niet de beste optie.

Wie beleidsondersteunend onderzoek aanvaardt, boet sowieso in op academische vrijheid. De onderzoeksvraag is immers al door de opdrachtgever bepaald. Wie dat onderzoek op de universiteit uitvoert, zou in principe echter steeds de academische vrijheid moeten behouden tijdens en na het onderzoek. Zowel politici als universiteiten moeten daarin nog meer dan vandaag hun verantwoordelijkheid nemen, want gemuilkorfde academici zijn geen academici meer. Het persbericht van collega Bea Cantillon klonk in dat opzicht terecht streng ten aanzien van de uitlatingen van Bourgeois. De overheid heeft het recht om de resultaten van wetenschappelijk onderzoek te negeren of naast zich neer te leggen, maar ze heeft niet het recht om kritiek vanuit de wetenschap op het eigen beleid te censureren.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234