Zondag 02/10/2022

InterviewJustyna Wydrzyńska

Abortusactiviste riskeert celstraf voor verspreiden abortuspil: ‘Het gaat om controle’

Justyna Wydrzyńska, lid van het Poolse Abortion Dream Team in Warschau. Zij staat terecht voor het per post versturen van abortuspillen naar een vrouw in nood. Beeld Piotr Malecki
Justyna Wydrzyńska, lid van het Poolse Abortion Dream Team in Warschau. Zij staat terecht voor het per post versturen van abortuspillen naar een vrouw in nood.Beeld Piotr Malecki

De Poolse activiste Justyna Wydrzyńska staat vandaag terecht voor het versturen van abortuspillen. Daarvoor kan ze drie jaar cel krijgen. De rechtszaak maakt veel los in Polen, waar een conservatieve minderheid probeert strenge anti-abortus regels af te dwingen.

Arnout le Clercq

Gestrest. Zenuwachtig. Maar ook - Justyna Wydrzyńska moet even naar het juiste woord zoeken - opgewonden. Zo voelt ze zich. “En ik voel me sterk. Ik krijg talloze steunbetuigingen.” Maar even later: “De afgelopen maanden waren een nachtmerrie.” Donderdag staat Wydrzyńska, een bekende voorvechter van abortusrechten in Polen, in Warschau voor de rechter. Het is de tweede hoorzitting in de zaak die tegen haar is aangespannen wegens het versturen van abortuspillen per post. De maximumstraf die ze kan krijgen is drie jaar cel. Een rechtszaak als deze is niet eerder gevoerd in Polen. Of in Europa.

“Er was een man”, zegt Wydrzyńska. Ze laat een pauze vallen. “Hij meldde bij de politie dat zijn vrouw is geholpen bij een abortus met pillen. Hij las haar berichten, dat spoor leidde naar mij. En hij heeft me aangeklaagd.” Ze doet haar verhaal in het hoofdkantoor van het Abortion Dream Team, een collectief van activisten dat vrouwen in Polen advies geeft over abortus vrouwen wijst waar ze abortuspillen kunnen bestellen. Om haar heen aan tafel zitten collega-activisten.

Het Abortion Dream Team hielp vorig jaar 34 duizend vrouwen bij abortus

Terwijl Wydrzyńska haar verhaal doet, blijven berichten en telefoontjes met hulpvragen binnenstromen. Vorig jaar hielp de organisatie 34.000 vrouwen bij abortus. Het ging in 32.000 gevallen om aanvragen voor een abortuspil. Volgens de World Health Organization (WHO) is dat tot twaalf weken de veiligste manier om de zwangerschap af te breken.

De leden van het Abortion Dream Team doen hun werk open en bloot, met uitzicht op de skyline van Warschau. Want wat ze doen, is legaal, zeggen de activisten. Toch dwingen wet en politiek in Polen tot behoedzaamheid. Polen heeft een van de strengste abortuswetgevingen in de Europese Unie: afbreken van de zwangerschap is slechts bij uitzondering (incest, verkrachting of gevaar voor het leven van de moeder) toegestaan. In oktober 2020 gaf het Poolse Constitutioneel Hof op verzoek van een groep parlementariërs een uitleg aan de regels die nog nauwer was dan de wet al was, met de grootste protesten in decennia tot gevolg.

Abortus is niet strafbaar, hulp bij abortus wel

Hoewel abortus in de meeste gevallen verboden is, is een vrouw die een abortus krijgt niet strafbaar. Degene die haar daarbij helpt is dat wel. Dit betekent dat op het gebruik van de abortuspil geen vervolging staat, maar op het versturen, schenken of verkopen van pillen wel. Dit geldt volgens de wet als ‘hulp bij abortus’.

Dat uitgerekend Wydrzyńska in het beklaagdenbankje staat, berust volgens haar op toeval. Het had net zo goed iemand anders kunnen overkomen. “Het sturen van abortuspillen gebeurt heel vaak, in allerlei situaties, zonder dat een man de politie belt. Je helpt elkaar, dat is normaal.” In het voorjaar van 2020, vlak na het uitbreken van de coronapandemie, kreeg het Abortion Dream Team bericht van Ania, die Wydrzyńska verder niet kende. Ze wilde haar zwangerschap afbreken, maar haar echtgenoot belette dit.

Er was sprake van huiselijk geweld, zegt Wydrzyńska. “Dat raakte me. Ik had vroeger een gewelddadige en controlerende echtgenoot. Ik wist precies waar Ania doorheen ging. De eerste stap om uit zo’n relatie te breken, is de controle over je eigen lichaam terugkrijgen. Daarom wilde ik haar helpen.”

Poolse conservatieven mengen zich in de zaak: ‘de wet is de wet’

Normaal gesproken wijzen leden van het Abortion Dream Team vrouwen alleen waar ze abortuspillen kunnen krijgen: in het buitenland, en per post verstuurd. “Mij is misschien wel duizend keer gevraagd of ik zelf niet pillen kon sturen en altijd zei ik: nee, bestel ze in het buitenland.” Alleen deze keer, mede vanwege de chaos tijdens de begindagen van corona, besloot Wydrzyńska ze zelf te sturen. Dat heeft de openbaar aanklager aangegrepen voor vervolging.

Poolse conservatieven zien de rechtszaak als een kans om harder op te treden tegen de verspreiding van abortuspillen. Zoals Ordo Iuris, een stichting die zich uit “sociaal belang” in de zaak heeft gemengd. Poolse media beschrijven de organisatie als ultra-katholiek, zelf noemen ze zich een juridische denktank.

Deelname aan procedures die te maken hebben met abortus is een van de hoofdactiviteiten van Ordo Iuris, zegt Katarzyna Gęsiak, directeur van het centrum voor medisch recht en bio-ethiek in haar woonplaats Radom. Maar daarbij hanteren ze het wetboek in plaats van de Bijbel.

“Wij gebruiken enkel juridische argumenten, nooit religieuze argumenten. Die heb je namelijk niet nodig. De wet is de wet.” Zelf is Gęsiak praktiserend katholiek, maar de wet weegt zwaarder dan haar persoonlijke overtuigingen. Dat deze nu in Polen overlappen komt volgens haar doordat “wetten en ethiek hier consistent met elkaar zijn.”

Activisten noemen vervolging intimidatie

In het geval van Wydrzyńska is het Gęsiak te doen om de handhaving van de wet, die volgens haar slecht wordt nageleefd als het om abortuspillen gaat. “Ze heeft de wet overtreden en moet worden gestraft.’ Gęsiak ziet de zaak als belangrijk precedent. ‘We hebben vaak zelf geprobeerd een zaak aan te spannen wegens het verspreiden van de pillen, maar rechters en openbaar aanklagers werkten niet mee.”

Katarzyna Gesiak, lid van Ordo Iuris. Beeld Piotr Malecki
Katarzyna Gesiak, lid van Ordo Iuris.Beeld Piotr Malecki

De advocaat van Ordo Iuris die bij de zaak betrokken is, zei bij de eerste hoorzitting in april dat strafrechtelijke vervolging “individuele en algemene preventie” tot doel heeft. Intimidatie, zeggen activisten. In het kantoor van het Abortion Dream Team zegt Kinga Jelińska, een collega van Wydrzyńska: “De abortuspil frustreert tegenstanders omdat pillen zo moeilijk te controleren zijn. En daar gaat het om: controle.”

Opiniepeilingen wijzen uit dat een meerderheid van de Polen de huidige abortuswetgeving te streng vindt. Maar conservatieven hebben nog altijd veel politieke invloed. Een jarenlange crisis in de Poolse rechtsstaat heeft twijfel gezaaid over de onpartijdigheid van rechters. “De zaak is politiek”, zegt Jelińska, “we moeten op elk scenario zijn voorbereid.”

Maar één ding is zeker, zegt ze strijdbaar, de geest gaat niet terug in de fles. “De wet is bankroet. Er is een maatschappelijke omslag gaande in Polen. Vorig jaar alleen al hebben we bij meer abortussen geholpen dan in de dertig jaar dat abortus was toegestaan in Polen. Abortus is geen abstract juridisch thema, het is deel van de werkelijkheid.” Het werk van de activisten verandert niet, ook niet nu Wydrzyńska gevangenisstraf boven het hoofd hangt. Na de eerste zitting in april kwam ze terug op kantoor, zette koffie, herpakte zich. “De telefoon ging en ik nam op. Iemand had mijn hulp nodig.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234