Woensdag 14/04/2021

interviewAntje Jackelén

Aartsbisschop Zweedse Kerk: ‘De Zweden kiezen in de strijd tegen corona voor de marathon, niet voor de sprint’

De Zweedse aartsbisschop Antje Jackelén: ‘Had ik niet Antje maar Anton geheten, dan had ik allerlei zure reacties zeker niet gekregen.’ Beeld Magnus Aronson
De Zweedse aartsbisschop Antje Jackelén: ‘Had ik niet Antje maar Anton geheten, dan had ik allerlei zure reacties zeker niet gekregen.’Beeld Magnus Aronson

Ze wordt door de uiterst rechterflank van politiek Zweden de mantel uitgeveegd en voor leftie verguisd. Maar als aartsbisschop van de Zweedse kerk blijft Antje Jackelén onverstoorbaar. In een land dat over de tongen gaat voor zijn aparte aanpak van de Covid-19-pandemie, kijkt ze met ongeloof naar het gebrek aan moed.

Zweden staat tegenwoordig in de belangstelling: ze doen de dingen er graag anders. Alsof Pippi Langkous nog altijd de volksziel bepaalt, waar averechts denken en doen de standaard is. Zowel in de eerste als in de tweede coronagolf bleven de Zweden lange tijd stug bij hun aanpak: aanbevelingen in plaats van wetten, afstand houden, en iedereen op zijn persoonlijke verantwoordelijkheid wijzen. Al moest de regering vorige week bakzeil halen, ingehaald als ze waren door de snel verslechterende cijfers: voor het eerst werden mondmaskers verplicht op het openbaar vervoer als het er druk was, en ook kan je er nog maar met vier mensen tafelen op restaurant.

In een land waar meer dan de helft van de bevolking nog altijd vrijwillig verkiest om kerkbelasting te betalen, zich te laten dopen en – dus – lid wordt van de Zweedse Kerk, is de aartsbisschop zowat de ‘chef van de ziel’ van het land. En die aartsbisschop is een vrouw: Antje Jackelén. 65, getrouwd met een andere priester, en sinds 2014 de hoogste gezagsdrager in de Zweedse Kerk.

Academisch ging haar interesse altijd al uit naar het spanningsveld tussen geloof en wetenschap. Daardoor werd in Zweden met bovengemiddelde interesse uitgekeken naar de publicatie van haar boek Otålig i hoppet (Ongeduldig in de hoop). Midden in de eerste coronagolf kwam het boek op de markt. Het werd een bestseller die inzoomt op hoe de mens in tijden van rampspoed de hoop moet blijven koesteren. We mogen op audiëntie, in de kanselarij van de Zweedse Kerk in universiteitsstad Uppsala, zo’n 80 kilometer ten noorden van de hoofdstad Stockholm.

Wat bedoelt u met die titel Ongeduldig in de Hoop?

Jackelén: “Ik wilde een theologisch antwoord geven op een universele vraag: hoe kan je in crisistijden de hoop blijven bewaren? Nu we een tweede coronagolf hebben meegemaakt, merk je dat mensen die hoop wat beginnen te verliezen. Ze worden ongeduldig. Maar ze moeten blijven hopen. Hopen is iets actiefs: het zet mensen aan om te handelen, ondanks de nare dingen die gebeuren. We moeten daar ongeduldig in zijn, zoals kindjes die niet kunnen wachten op de pakjes onder de kerstboom. Hoop is zowel een gave als een deugd die je kan trainen.”

Hoe kan het christelijke geloof daar toe bijdragen?

“We moeten aanvaarden dat we boos en gefrustreerd zijn in crisistijden, zelfs al is het boosheid tegen ons eigen geloof. In zijn derde brief schreef Petrus: ‘wees altijd bereid tot verantwoording aan ieder die u rekenschap vraagt van de hoop die in u is, met zachtmoedigheid en ontzag.’ God verlangt van ons dat we in tijden van rampspoed zoals corona de moed niet opgeven, maar actief blijven om naar oplossingen te zoeken. De mens heeft er geen baat bij om laf weg te lopen en te kniezen. Geloof kan de mens sterken in zijn hoop en moed geven.

“In 2 Timoteüs staat: ‘Want God heeft ons niet gegeven een geest van lafhartigheid, maar van kracht, van liefde en van bezonnenheid.’ Ik begrijp natuurlijk wel dat mensen de hoop en moed beginnen te verliezen. Dat is niet meer dan menselijk. De hoop wordt uitgedaagd, precies zoals de liefde kan worden uitgedaagd. Dat is geen hopeloosheid, maar wel twijfel. En twijfel is een deel van het geloof. Omarm je boosheid, je ontgoocheling, je twijfel. Loop er niet van weg, maar heb de moed om er iets mee te doen. Blijf niet bij de pakken zitten, maar doe iets. Zoals: houd je aan de aanbevelingen die de overheid in deze covid-periode doet.”

Hoe kijk je naar de Zweedse aanpak van de coronacrisis?

“De Zweedse samenleving kiest tijdens de pandemie duidelijk voor de marathon, niet voor de sprint. De mensen zijn dociel, luisteren naar de aanbevelingen en proberen die op te volgen. Dat vertrouwen en die volgzaamheid zitten in de volksaard. Ze hebben geen wetten nodig, aanbevelingen zijn voldoende. Ze zijn bovendien afstandelijker, ook letterlijk. Maar tijdens de tweede golf wordt die volgzaamheid wel wat meer op de proef gesteld. Dat is een uitdaging.”

Wat kunnen we van een dodelijk virus leren?

“Veel! Veel over de maatschappij en veel over onszelf. Je zou de coronacrisis kunnen vergelijken met de tien plagen van Egypte, zoals die in het Oude Testament beschreven staan. Al ben ik ervan overtuigd dat God geen straffende God is maar een die rechtvaardigheid wil, en daar de mensen toe wil aanzetten. Corona heeft ons daarbij geleerd dat we heel snel en heel drastisch onze manier van leven kunnen veranderen. We worden gedwongen om na te denken en keuzes te maken: wat vinden we écht belangrijk? Ik trek daar graag de parallel met de klimaatcrisis. Als we voor een virus zo ingrijpende maatregelen kunnen nemen, waarom dan niet voor de klimaatcrisis?”

U staat bekend om uw uitgesproken klimaatstandpunten en uw respect voor de Zweedse Greta Thunberg.

“Lees in het Oude Testament wat een ‘profeet’ is: iemand met een duidelijke en onverzettelijke boodschap, die acties onderneemt met een sterk symbolische kracht. Dat zijn eigenschappen die je inderdaad ook bij Greta Thunberg ziet. Zij is dus zoals een profeet, inderdaad. Toen ze over de Atlantische Oceaan zeilde, zei ze: ‘Ik weet dat niet iedereen op dezelfde manier naar Amerika kan reizen, maar ik doe dit als een symbolische daad.’”

BIO Antje Jackelén

- Geboren in 1955 in het Duitse Herdecke (Nordrhein-Westfalen).
- Studeerde theologie in Bielefeld, Tübingen en Uppsala.
- Priester gewijd in 1980 in Stockholm.
- Was priester in Österhaninge, Tyresö en Lund.
- Doctoreerde in Lund (1999), met een proefschrift over ‘Tijd en Eeuwigheid’.
- Was nadien professor theologie in Berkeley en Chicago.
- Publiceerde boeken en artikels over het spanningsveld tussen religie en wetenschap.
- Werd in 2006 bisschop van Lund.
- Sinds 2014 aartsbisschop van de Zweedse Kerk.
- Getrouwd met Heinz-Dieter Jackelén, die ook priester is. Ze hebben twee dochters.
- Nauwe banden met paus Franciscus.

Waarom is het klimaat zo een belangrijk punt voor de Zweedse Kerk?

“Onze klimaatstandpunten zijn een directe en logische consequentie van ons geloof. Wij geloven dat God de schepper is van hemel en aarde. Die schepping is Zijn werk, en Hij wil dat we er zorg voor dragen. Zo eenvoudig is het. Natuurlijk zie je wel dat de verschillende godsdiensten doorheen de geschiedenis niet altijd even goed deze boodschap begrepen hebben. We wentelen ons in westers antropocentrisme: de mens is het middelpunt van alles, en de natuur is daar ondergeschikt aan. De mens zou ermee mogen doen wat hij wil. Maar lees eens goed het Scheppingsverhaal in het Oude Testament. God vormde de aarde en blies daar zijn geest in om zo de mens te scheppen. De grond was eerst: het Latijnse woord ‘humus’ heeft niet voor niets een link met ‘human’ en ‘humility’. God zegt daarna aan de mens dat hij voor de tuin moet zorgen. Daar, in die tuin, leert hij een andere mens kennen. Daarna zien die allebei dat ze naakt zijn, en ontdekken zo zichzelf. Dus de volgorde in dat verhaal geeft duidelijk een belangrijkheid weer: eerst God, dan de grond, dan de mens, dan zichzelf. We moeten af van het antropocentrisme, en meer voor de aarde zorg dragen. Aandacht voor het klimaat is dus een Goddelijke plicht.”

U was lang professor en hebt een behoorlijke academische achtergrond. Is het niet moeilijk om wetenschap en geloof te verenigen? Is het niet het ene of het andere?

“Tussen geloof en wetenschap heerst een gezonde spanning. Ze delen veel geschiedenis, veel waarden maar ook veel fouten. Paus Johanes-Paulus II zei: ‘Wetenschap kan religie zuiveren van fouten en bijgeloof. Religie kan wetenschap zuiveren van idolatrie en valse waarheden.’ Ze kunnen elkaar in een bredere wereld betrekken, waarin ze allebei kunnen floreren. Opnieuw is de klimaatcrisis daar een mooi voorbeeld van. Je lost die crisis niet alleen op met wetenschap en technologie. Ook politiek en economie moeten meewerken. Cultuur en religie hebben even goed een rol te spelen bij het oplossen van de klimaatcrisis. Want die vormt ook een spirituele, existentiële crisis: hoe bewaart ieder mens zijn waardigheid als miljoenen mensen hun huis verliezen door die klimaatcrisis? De sterkste en de zwakste staan zij aan zij. We kunnen onze eigen waardigheid maar bewaren door de waardigheid van de zwakke te beschermen. Ook de digitalisering toont aan dat wetenschap en religie geen of-of zijn. Ook daar ontstaan spirituele vragen waar het geloof een antwoord op kan geven: wat is de waarde van werk, hoe creëren we een stabiele samenleving? Daar is spirituele duurzaamheid voor nodig.”

Hoe kijkt de Zweed naar geloof en kerk?

“In 2000 is de Zweedse Kerk onafhankelijk geworden. Zweden zou een geseculariseerd land zijn. Maar is het dat wel? Zolang een land één gelovige telt, mag je het niet seculier noemen. De staat is seculier, dat wel. In de twintigste eeuw ging ons land er prat op om ‘neutraal’ te zijn. Daardoor ontstaat het idee dat neutraliteit per definitie goed is. Maar klopt dat wel? Neutraliteit kan ook negatief zijn: je bent niet het ene of het andere. Wat ben je dan wél? De Zweedse staat neemt duidelijk een neutrale houding aan tegenover religie: het zou een loutere privézaak zijn. Ik vind het een droevig concept dat je religie zo privatiseert, omdat het de maatschappij de kans ontneemt om de vruchten te plukken van die kerk en van de cultuur die ermee verbonden is. Of de kans om er kritiek op te geven. In die zin ben ik wel blij dat we niet langer een staatskerk hebben. De staat hoeft onze Kerk zeker niet te favoriseren. Zo kunnen wij als kerk makkelijker kritiek geven op de staat en op de politiek. We moeten als kerk kritisch blijven, tegenover de staat én tegenover onszelf. We hebben geen voordeel te halen uit religieuze ongeletterdheid. Ik ben ervan overtuigd dat een cultivatie van het geloof en de culturele wortels ervan tot een betere democratie leidt.”

U krijgt in elk geval behoorlijk wat politieke tegenkanting, vooral van de rechterflank in Zweden.

“Ik lees de gekste dingen over mezelf. Vooral op sociale media krijg ik erg veel bagger over me heen. Ik zou van Zweden een Islamstaat willen maken. Ik zou links zijn. Ik stop een deel van mijn energie in interreligieuze dialoog: in onze tijd is dat een belangrijke aanvulling bij het oecumenische gesprek. Het is duidelijk dat de Zweedse Kerk inhoudelijk erg dicht bij de katholieke kerk aanleunt, en ook bij de anglicaanse. Maar wij praten natuurlijk ook met de Islam. Het Christendom en de Islam vertegenwoordigen samen meer dan 50 procent van de wereldbevolking: als we vrede in de wereld willen, moeten we blijven praten, hoe moeilijk dat soms ook moge zijn. Het doet me echt pijn om te lezen hoe men me vals profileert. Het is ridicuul om te beweren dat ik van Zweden een islamstaat zou willen maken. Zolang we praten over God die het universum geschapen heeft, is het logisch dat we over dezelfde God praten. We moeten toch door één en dezelfde deur kunnen?”

Antje Jackelén is sinds 2014 de hoogste gezagsdrager van de Zweedse kerk. Beeld Magnus Aronson
Antje Jackelén is sinds 2014 de hoogste gezagsdrager van de Zweedse kerk.Beeld Magnus Aronson

Hoe praat je met de Islam? Denk aan de rol die ze de vrouw toedichten. Dat is allicht niet makkelijk in een interreligieuze dialoog?

“Er zijn zeker sterke spanningen in de Islam vandaag. Terwijl de Islam in Europa zich in democratische richting ontwikkelt, zorgt diezelfde Islam ook voor slachtoffers. Ik zoek kritisch én zelfkritisch naar een dialoog met mijn Islamitische collega’s, en zoek samen met hen naar goede oplossingen voor onze gezamenlijke problemen. De opdracht is eenvoudig: een wereld bouwen waarin we als buren kunnen leven. We kunnen ook kijken naar de ideeën die we samen hebben, en waarin we verschillen. Zo’n dialoog is absoluut noodzakelijk, want geloof is per definitie iets internationaals geworden. We mogen niet simplificeren als we over andere godsdiensten spreken.”

Maar de Zweedse Kerk zou wel een uitgesproken links profiel hebben. Klopt dat?

“We hebben duidelijke standpunten over klimaat, en ook over gender-rechtvaardigheid. Ik verberg niet dat ik erg blij ben dat ik de eerste vrouwelijke aartsbisschop ben. Op dat vlak is de Zweedse Kerk vooruitstrevender dan de Zweedse politiek: daar hebben ze nog nooit een vrouwelijke premier gehad.”

Mogen we u een feminist noemen?

Gender equality is in Zweden een gegeven. Er is geen alternatief. Maar ik merk wel dat er toch nog altijd een zekere vorm van patriarchaat bestaat.”

Ook in de Kerk?

“Zeker. Ik merk dat persoonlijk. Zo zijn er mensen die twijfels zaaien over mijn academische credentials. Of ik zou te weinig pastorale ervaring hebben. Het zijn meestal mannen die zulke dingen zeggen. Maar ik wil geen concrete gevallen aanhalen, want dat ligt nogal delicaat. Eerlijk: had ik niet Antje maar Anton geheten, dan had ik allerlei zure reacties zeker niet gekregen.”

En in de politiek?

“Het is overduidelijk dat de uiterst rechtse politieke flank in Zweden het niet zo op mij begrepen heeft. Want ik verzet me ertegen dat de kerk zou worden misbruikt voor racistische of xenofobe gedachten. Het zou in conflict zijn met mijn pastorale identiteit om niet gevoelig te zijn voor de woorden en gevoelens van anderen. Als iemand flagrante leugens over mij vertelt, ligt het in mijn natuur om uitleg te geven en erover te praten. Op sociale media is dat helaas erg moeilijk. En bovendien wil ik mijn aandacht liever op mijn taak richten dan op mezelf.”

In België is de Zweedse Kerk onbekend. Hooguit is het iets ‘protestants’, iets wat ons doet denken aan de godsdienst die loodzwaar tegen de hanebalken hangt (Gerrit Achterberg). Niks voor Belgen.

“De reformatie is in Zweden geleidelijk en zacht verlopen. Geen godsdienstoorlogen. Wel Gustav Vasa die de evangelische staatskerk in de zestiende eeuw oprichtte volgens de regels van Luther. Dankzij de geleidelijke insijpeling van het lutheranisme heeft de Zweedse Kerk heel veel uiterlijkheden van de katholieke kerk behouden. In onze vormgeving zijn we katholiek, wat ‘universeel’ betekent. Onze misvieringen lijken heel sterk op elkaar. We leunen dichter aan bij de katholieke kerk dan bij het strenge Calvinistische protestantisme. De Zweedse Kerk is een bruggenbouwer, we zitten tussen de katholieken, protestanten en anglicanen in. Je ziet onze link met de katholieken ook in het behoud van de katholieke liturgie. Samen psalmen zingen is typisch voor de lutherse traditie. Covid-19 ontneemt ons tijdelijk de mogelijkheid om samen te zingen, en dat is jammer. Samenzang wordt hard gemist. Het verbindt mensen, en dat hebben we in tijden van pandemieën en spanningen meer dan ooit nodig.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234