Donderdag 18/08/2022

ReconstructieEen land voor de toekomst

Aan de koning raakt men niet: reconstructie van de geflopte online burgerbevraging

Archiefbeeld. Koningin Mathilde en koning Filip. Beeld BELGA
Archiefbeeld. Koningin Mathilde en koning Filip.Beeld BELGA

Meng politieke bemoeizucht, academisch haantjesgedrag, administratieve stugheid; voeg een scheutje Belgisch absurdisme toe, en je krijgt het misbaksel van een online burgerbevraging genaamd ‘Een land voor de toekomst’. Een reconstructie.

Stavros Kelepouris en Jeroen Van Horenbeek

Een nationale brainstorm. Een hoogmis voor de democratie. Een antwoord op de achterkamertjespolitiek. Dat en nog zoveel meer moest de burgerbevraging ‘Een land voor de toekomst’ van de federale regering worden. Een maand na het einde van de oefening is voor iedereen duidelijk: het werd een flop, met maar 14.515 mensen die überhaupt aan de bevraging begonnen. Niet eens 1 procent van de bevolking.

Hoe het zover is gekomen? Gesprekken van De Morgen met betrokkenen bij de burgerbevraging leren: zoals bij de meeste mislukkingen, door een samenloop van omstandigheden. “Het was vaak frustrerend”, zegt een bron. “Je steekt je nek uit voor iets wat je belangrijk vindt, burgerparticipatie, en dan loopt het in het honderd.”

Koningshuis

De weg naar de hel, zo wil het gezegde, ligt geplaveid met goede voornemens. Een van die goede voornemens van de burgerbevraging was dat elke Belg ouder dan 16 zich ‘zonder taboes’ zou mogen uitspreken over de staat van het land. Concreet zou dat gebeuren aan de hand van zes thema’s met telkens vijf vragen. Dertig vragen in totaal dus, opgesteld door een expertengroep met onder meer juriste Patricia Popelier (UAntwerpen), politicoloog Dave Sinardet (VUB) en politicoloog Jean-Benoit Pilet (ULB).

Alleen: bij de lancering van de online burgerbevraging eind april bleven maar 29 vragen over. Het viel destijds niemand op, maar één vraag was verdwenen. Welke? Die over de plaats van de monarchie in ons politiek stelsel. Mag de koning zijn huidige rol in de regeringsvorming behouden, waarbij hij als spelverdeler fungeert, of moeten we naar een ander systeem waarin bijvoorbeeld het parlement de richting bepaalt? In Nederland speelt het koningshuis geen rol in onderhandelingen.

Druk

De politieke rol van de monarchie in vraag stellen, daar wilde minister David Clarinval (MR) bij nader inzien toch niet aan beginnen. De liberaal, die samen met zijn collega-minister Annelies Verlinden (cd&v) bevoegd is voor Democratische Vernieuwing binnen de federale regering, oefende daarom druk uit op de expertengroep om de vraag over het koningshuis te laten vallen. Met succes. Gevraagd naar een reactie zegt de woordvoerder van Clarinval dat niets werd opgedrongen en alles “in samenspraak” beslist werd.

Dat de Franstalige liberalen het koningshuis afschermden, hoeft niet te verbazen. Zeker niet nu de partij wordt geleid door Georges-Louis Bouchez, een politicus die nooit een geheim maakte van zijn liefde voor het unitaire België en de tricolore. Begin juni nog stelde Bouchez voor om het tienjarig jubileum van koning Filip groots te vieren, als generale repetitie voor de tweehonderdste verjaardag van België in 2030. “De rol van de koning wordt vaak ondergewaardeerd, maar de koning blijft het symbool van de eenheid van het land”, vertelde Bouchez toen. “Tijdens zijn koninklijke missies hielp hij bij het stabiliseren van het land, zoals bij de laatste regeringsvorming.”

Gezondheidszorg

Clarinval was trouwens niet de enige die het moeilijk had om de expertengroep zijn ding te laten doen. Ook vanuit het kabinet van Verlinden werd nauwlettend toegezien op de werkzaamheden. De christendemocrate was bekommerd dat men op veilige afstand bleef van de gezondheidszorg. Tijdens de vorming van de regering had haar partij toegevingen bedongen over een verdere regionalisering van de gezondheidszorg. De burgerbevraging mocht deze politieke beslissing niet opnieuw in vraag stellen. “Daar waakten de cd&v-kabinetten goed over”, zegt een insider.

Dit terwijl gezondheidszorg een van de thema is waar het meest over te discussiëren valt. Gezien de plannen voor een verregaande regionalisering: ‘dicht bij de patiënt’, zoals dat dan heet in het wetstratees. En al zeker gezien de coronapandemie en de grote moeilijkheden die daarbij aan het licht zijn gekomen in de zorgsector. “Verlinden heeft ervoor gezorgd dat het belangrijkste thema amper behandeld is”, zegt een bron.

Bij het kabinet-Verlinden is te horen dat “gezondheidszorg geen thema op zich vormde. Weliswaar stond het aan alle burgers vrij om in het kader van de suggesties hierop in te gaan.”

Het koningspaar. De ene vraag die wegviel in de ­bevraging, ging over de rol die het koningshuis te spelen heeft in de regeringsvorming.  Beeld BELGA
Het koningspaar. De ene vraag die wegviel in de ­bevraging, ging over de rol die het koningshuis te spelen heeft in de regeringsvorming.Beeld BELGA

Alsof de druk van buitenaf niet genoeg was, liep ook binnen de expertengroep zelf lang niet alles op wieltjes. Het probleem kort samengevat: zet tien academici bij elkaar en ze denken alle tien dat ze toch nét ietsje meer weten dan de rest. Zeker als het over zaken gaat waar ze al jaren rond werken. Het gevolg van die territoriumdrang: sommige thema’s werden behandeld zonder veel debat binnen de expertengroep en ook geregeld zonder veel oog voor de toegankelijkheid van de vraagstelling. Vooral sommige juristen lieten zich volgens bronnen wel erg nadrukkelijk gelden.

“Het kan zijn dat je als professor uitspraak X van de Raad van State toch écht belangrijk vindt om mee te geven,” zegt een bron, “maar wat heeft een leek daaraan? Niets.”

Afgehaakt

Over de toegankelijkheid van de online bevraging is de voorbije maanden al veel gezegd en geschreven. Volgens specialisten was er zowat alles fout mee wat er fout mee kon zijn: de bevraging was een oerwoud van tekst waar zelfs de meest bevlogen burger al snel het noorden in kwijtraakte. De statistieken spreken op dat vlak voor zich: hoewel de grootschalige mediacampagne gekoppeld aan ‘Een land voor de toekomst’ 12,9 miljoen mensen wist te bereiken via radio en tv en nog eens 6 miljoen mensen via online advertenties, brachten maar 484.000 onder hen een bezoek aan de website. Van hen haakte 97 procent af zonder één vraag in te vullen.

Ook politieke bemoeizucht en administratieve stugheid speelde een rol in de warboel. Vanuit de Wetstraat kwam namelijk de richtlijn dat de bevraging maar zes weken mocht duren en zo snel mogelijk moest opstarten. Een afspraak gemaakt in de regeringstop zelf, op voorzet van cd&v. De christendemocraten wilden de oefening graag afronden voor de zomer – ze had al een jaar vertraging opgelopen – om daarna te kunnen overgaan op de klassieke politieke onderhandelingen over een toekomstige staatshervorming. Met een langere bevraging, bijvoorbeeld een paar maanden, zou dat niet lukken. Dan kwam men niet meer aan onderhandelen toe voor 2023. “Er is gekozen om de bevraging 6 weken te laten lopen, om voldoende de tijd te maken voor het vervolgtraject,” zegt een woordvoerder van Annelies Verlinden.

Bugs en kinderziekten

Het gevolg was dat de burgerbevraging niet werd getest vooraleer ze werd losgelaten op het brede publiek. De tijd ontbrak. Helaas waren de gevolgen ernaar: al snel doken allerhande bugs, onduidelijkheden en kinderziekten op. “De bevraging had altijd getest moeten zijn. Als het technisch niet goed loopt, zoek je problemen. De kritiek dat het allemaal niet goed werkte, had vermeden kunnen worden,” zegt een bron dicht bij de gesprekken.

Sowieso waren er vooraf al twijfels over de toegankelijkheid van de online tool waarop de burgerbevraging werd gebouwd. Vragen hierover vanuit de expertengroep – waar men de bui al zag hangen – werden afgewimpeld door de administratie. Die kon naar eigen zeggen alleen met dit platform werken. “Een aantrekkelijkere lay-out, dat lukte gewoon niet”, zegt een bron.

Hoe het nu verder moet met de burgerbevraging, blijft onzeker. Er is nog geen databedrijf gevonden om de ingediende antwoorden – 75.000 in totaal – correct te analyseren. Een recente vraag van Kamerlid Sander Loones (N-VA) aan Clarinval leert dat hij tegen eind juli een bedrijf wil aanduiden. De tijd dringt: begin volgend jaar zou een nieuwe fase moeten starten in het traject rond burgerparticipatie dat de regering heeft uitgestippeld. Dan zouden burgerpanels meer in diepte werken rond een aantal thema’s, met de resultaten van de bevraging als uitgangspunt. Maar dan moeten ze tegen die tijd dus wel klaar zijn. Officieel zouden ze er tegen midden oktober zijn.

Teleurgesteld

Kamerlid Kristof Calvo (Groen) pleit al jaren voor burgerparticipatie om onze democratie te versterken. Maar ook hij is teleurgesteld in het resultaat. “De online bevraging had beter gemoeten. De vragenlijst was te moeilijk, de periode te kort. Ook het vervolg is niet duidelijk – dat komt omdat er te lang getalmd is in de Kamer. Het is bij sommigen bon ton om iedere vorm van burgerparticipatie af te breken, en die kritiek krijgt nu extra weerklank. Jammer.”

“Zeg liever burgerbegraving dan bevraging. Wat de regering aankondigde als een nationale brainstorm, is een echte flop geworden met enorm lage deelnamecijfers”, oordeelt oppositielid Loones. “Zo verliest Vivaldi op beide fronten. Wie tegen deze bevraging is, ergert zich dood aan de hoge kostprijs. Wie wel wilde participeren, ergert zich zo mogelijk nog meer aan het amateurisme waarmee dit is aangepakt. Het draagvlak voor burgerparticipatie wordt zo niet versterkt, maar ondergraven.”

De totale kostprijs van de burgerbevraging ‘Een land voor de toekomst’ bedraagt 2,1 miljoen euro. Voor de mediacampagne werd 1 miljoen euro gebudgetteerd.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234