Woensdag 24/07/2019

'Aan de afgrond sta je wankel, maar het uitzicht is beter'

De teruggetrokken schilder Sam Dillemans (51) heeft even zijn atelier verlaten om zijn eigen exporuimte te openen, waar hij nu, voor het eerst in 26 jaar, een selectie van zijn omvangrijke oeuvre toont. Een portret van een compromisloos kunstenaar die schildert voor de eeuwigheid.

Het dak lekt nog, hij twijfelt over een paar doeken en in de hoek staan nog potten muurverf en de verpakking van een spiksplinternieuwe kassa. Maar Dillemans, die een reputatie meetorst als norse, getormenteerde kunstenaar, oogt ontspannen en tevreden.

Met zichtbare trots stapt de schilder door dit ruime, heldere pand in Antwerpen-Noord. Hier was ooit een werkplaats voor scheepsmotoren. Dillemans heeft het nu laten oplappen zodat hij altijd een eigen tentoonstellingsruimte ter beschikking heeft, op een boogscheut van zijn atelier.

De kunstenaar, bij het grote publiek vooral bekend om zijn schilderijen van boksers, treedt niet vaak naar buiten met zijn werk. Het is dus best bijzonder dat hij hier, voor het eerst in 26 jaar, een kleine selectie van zijn omvangrijke oeuvre toont.

Het is evenmin gangbaar dat kunstenaars kiezen voor een eigen expositieruimte. Dillemans wil musea daarmee niet buitenspel zetten. "Maar nu ben ik een vrij man. Ik kan tonen wat ik wil, wanneer ik wil."

Hij is attent, beantwoordt vriendelijk en met onderkoelde humor onze vragen. Neemt de tijd om overvloedig uit te weiden. Benadrukt dat we altijd mogen bellen. De renovatie en de nakende opening hebben hem toch al uit zijn ritme gehaald. Niet vanzelfsprekend, voor de kunstenaar Sam Dillemans.

Ritme brengt vrijheid

Dillemans leeft en werkt volgens een strak schema. Zijn vrouw, zijn vrienden, zijn slaap, zijn maaltijden, zijn sport: ze krijgen van hem uren en minuten toebedeeld, soms met de kookwekker. Zijn broer Kris: "Ik moet me schikken naar zijn schema. Ik kan onmogelijk met hem afspreken als hij van plan is te boksen." Het is een ritme dat na al die jaren natuurlijk aanvoelt, dat hem niet beknelt, maar waarin hij vrijheid vindt.

Hij let zorgvuldig op zijn voeding en doet elke dag een uur lang aan touwspringen. "Als ik talm, geef ik mezelf een minuut straftijd." Tegenwoordig telt hij dagelijks de sigaretten die hij opsteekt. "Vanaf sigaret 17 probeer ik het wat kalmer aan te doen." In zijn vrije tijd leest hij, kijkt hij naar sportwedstrijden of televisie: Charlie Chaplin, Laurel en Hardy of In de gloria en Het eiland. "Het moeten niet altijd zware Italiaanse films zijn."

De schilder streeft naar efficiëntie en een lang leven, want hij wil zich meten met de groten der aarde: Rembrandt, Van Gogh, Picasso. Ze beroeren hem nog steeds tot tranen toe. Ze houden hem 's nachts wakker of brengen hem aan het lachen. "Als Van Eyck in een halve penseelstreek toont wat hij kan, dan moet ik schaterlachen van onmacht."

Zijn werk, zegt vriend en schrijver David Van Reybrouck, is een gesprek met die oude meesters. "In de hoop dat het nog ver na deze tijd iets betekent."

Soms overvalt Dillemans de paniek: er rest hem nog zoveel werk om zijn plastische droom te realiseren en een mensenleven is zo kort. "Ik vind die paniek gezond, ze stuwt me voort." Zijn werkethiek leidt tot een waanzinnige productiviteit: Authors, ruim 330 portretten van schrijvers en andere helden, schilderde hij in amper twee jaar tijd.

Inspiratie is discipline, vindt de schilder. "Als Tintoretto (Venetiaanse schilder uit de zestiende eeuw, LB) 14 uur per dag werkte, dan moeten wij elke dag 28 uur schilderen. En Flaubert zei: 'Talent is een kwestie van geduld.'" Als Dillemans kwistig strooit met citaten van schrijvers en filosofen, is hij niet aanmatigend, maar toont hij oprechte eerbied voor hun inzicht en wijsheid. Hij eet en slaapt tussen stapels boeken, literaire en filosofische klassiekers die hij voor halve euro's koopt in kringloopwinkels.

In de kunst is hij niet de man van conceptueel gezwets (over Jeff Koons: "Wat kun je in godsnaam vertellen met een opgeblazen hond?"), maar van lijnen en vormen. Daarin zoekt hij schoonheid, waarheid en genialiteit.

In De waanzin van het detail, de bekroonde documentaire van Woestijnvis uit 2007, legt hij glashelder maar bevlogen uit hoe geniaal Vincent van Gogh die lijnen hanteert. Een gebouw, wat bomen en gras: qua thema kan diens Hospitaaltuin van het klooster St. Paul uiteindelijk niet banaler. Maar de manier waarop hij met strepen en punten een grasveld opbouwt, is van een "verpletterende helderheid".

Drang om op te bouwen

Dillemans werd in 1965 geboren als jongste in een gezin met vier jongens. Vader Roger haalde een diploma rechten aan Harvard en was tussen 1985 en 1995 rector van de KU Leuven. Moeder Solange was het kunstzinnige type. "Ze was nogal speciaal. De ene dag schilderde ze, de volgende dag zong ze aria's", zegt Kris Dillemans.

De broers hebben alle vier een mooie carrière uitgebouwd: Patrick, de oudste, is advocaat geworden. Bruno is een vermaarde chirurg die maagverkleiningen uitvoert, Kris is bedrijfsleider. En kleine Sam is kunstschilder.

Kris: "We kampen allemaal met een innerlijke onrust, een drang om te vernieuwen en iets op te bouwen. We zijn ook nooit tevreden over ons eigen werk."

Als twaalfjarige las Sam Dillemans Dostojevski, op zijn veertiende kreeg hij van zijn moeder een boek over Van Gogh. De klap die hij toen kreeg, zindert nog altijd na. Een tijdlang was hij zo van de wijs dat hij zich Vincent liet noemen. "En zodra ik een tekenpotlood ter hand nam, kwam ik thuis."

Daarop nam de zestienjarige Dillemans een radicale beslissing: hij zou zich volledig toeleggen op de schilderkunst. Hij ging van school af. Broer Kris moet er nog van blazen. "Je moet je dat eens voorstellen, in de jaren zeventig: de zoon van de rector die alles opgeeft om kunstenaar te worden. Dat getuigt toch van een ongelooflijk doorzettingsvermogen?

"Kwatongen beweren dat onze vader hem geholpen heeft, maar dat is niet waar. Hij heeft alles zelf gedaan."

Zwerftocht

Dillemans begon aan een zwerftocht langs kunstacademies, waar hij telkens werd buitengegooid of het zelf aftrapte, ontevreden omdat er amper interesse was voor zijn behoefte om eindeloos te tekenen. Toen al geloofde Dillemans in de klassieke opvatting van het meesterschap, de beheersing van de tekenkunst. "Een kunstenaar moet kunnen toveren met vorm. Wie niet kan tekenen, maakt arme kunst. Musea vinden dat vaak interessant, maar dat is niet juist."

In de jaren negentig gaf Dillemans een tijdlang les aan de Antwerpse academie. "Ik deed dat heel graag. Aanvankelijk had ik veel studenten, een dertigtal. Op het einde bleven er drie over, want ze moesten van mij drie weken aan een kniegewricht werken. Voor mij is dat de normaalste zaak van de wereld. Op ons negentiende zijn we Picasso niet, toch? En als je jong bent, dan heb je de energie om heel de nacht te tekenen. Zoals de grote danseres Anna Pavlova zei: beheers je techniek, om ze dan te vergeten."

"Op de academie werd kunst een te hoge amusementswaarde toegekend, hij vond er zijn plek niet. Het moet de meest frustrerende periode uit zijn leven geweest zijn", denkt Kris. In 1989 studeert Dillemans uiteindelijk af aan de academie van Tourcoing in Noord-Frankrijk. Hij liep toen even verloren in het nachtleven. "Dat was een zware tijd", zegt Kris daarover.

Dillemans: "Ik heb aan de universiteit van het feesten gestudeerd. Het was een goede leerschool. Maar ik ben radicaal gestopt omdat het werk er onder leed." Zijn broer vermoedt dat ook daar die hang naar structuur vandaan komt: "Nu heeft hij een zeer goede controle over zijn leven, maar het is jaren anders geweest."

Slagvelden

De vele, lange uren in zijn atelier in Borgerhout brengt hij knielend door. Geen schildersezel voor Dillemans, het doek ligt op de grond. Soms wandelt hij errond, het werk moet langs alle kanten overeind blijven. Zijn penselen zijn soms nieuw, maar vaker oud en stug. Dat geeft de vegen een interessante structuur. Meestal zet hij een cd op. Barry White of Chopin, in zijn muziek is hij erg laagdrempelig.

Zijn werk kent een cyclisch verloop. De schilder verdiept zich doorgaans een aantal jaren in een bepaald thema: eerst waren het naaktmodellen, daarna boksers. Er was een periode die hij zelf "een losgelaten herbronning naar de Oude Meesters" noemt, vervolgens schilderde hij portretten van auteurs.

Tegenwoordig werkt hij, nogal atypisch, aan landschappen. Hij droomt luidop van slagvelden. "De slag om Stalingrad, of om Koersk. Dat was de grootste tankslag ooit. Op een doek zo groot als die wand (wijst naar een ruime witte muur in zijn tentoonstellingsruimte). De verleiding is groot: metaal tegenover mens."

De onderwerpen dienen zich als vanzelf aan, zegt hij. Ze kloppen aan zijn deur en hij volgt zijn natuurlijke behoefte. "Als ik morgen voel dat ik radijzen moet schilderen, dan zullen het twee jaar radijzen zijn. Dat kan zeer boeiend zijn."

Zijn thema's benadert hij eerst figuratief, om dan te verglijden in abstractie tot hij met een paar penseeltrekken de essentie van zijn onderwerp te pakken heeft. "Ik puur mijn onderwerp uit tot het uitgeput als een vod in de hoek van de kamer ligt. Dan moet ik stoppen, anders val ik in herhaling. Ik wil verrassen."

Een typische Dillemans, zegt David Van Reybrouck, begint bij de meesterlijke techniek. "Maar ze dragen ook een bezieling, een zekere intensiteit met zich mee. Hij is de meest intense portretteerder van het menselijk lichaam. Als ik naar zijn boksers kijk, dan voel ik het stormen, ik voel de vuistslagen. Zijn menselijke lichamen hebben ook iets landschapsachtig."

De werken van Dillemans moet je volgens hem van op twee afstanden bekijken. "Van ver komt het figuratieve aspect tot zijn recht. Maar van dichtbij zie je het slagveld van de abstracte kunst." De dikke, korstige vlekken verf smeken bijna om aangeraakt te worden.

Dillemans is verslaafd aan die verf. "Al mijn problemen, geluk en ergernissen los ik op met het penseel. Alles mag gebeuren. Liefdesverdriet of sterfgevallen, ik heb een uitweg." Hij werpt zelf de vragen op: is het een soort therapie? Een vlucht? "Dat zijn zware woorden. Het is mijn manier van leven geworden, om op een veilige manier niet ongelukkig te zijn." De grote liefde los je niet.

Nog niet aan mijn kat

Als op restaurant het eten hem niet bevalt, dan is Dillemans niet te beroerd om met zijn bord naar de kok te stappen. "Ik betaal geen 25 euro voor iets dat ik zelf niet aan mijn kat zou geven."

Natalie Ariën, die in de jaren negentig voor hem poseerde: "Hij kan heel cassant en cru zijn. Ik herinner me een leraar van de academie die met tranen het café uitliep nadat hij door Sam was aangepakt. Hij kan zo boos worden om laksheid. Hij aanvaardt niet dat je, als je een richting kiest, daar niet alles voor geeft. Maar: als hij zijn zegje gedaan heeft, is het ook voorbij."

David Van Reybrouck: "Hij heeft geen tijd voor wrok. Sam is een van de minst rancuneuze mensen die ik ken."

Wie hem extreem vindt, heeft volgens de kunstenaar moeite met extremiteiten. Voor hem is het als vruchtbare grond. "Extreme werkethos zorgt ervoor dat kleine wonderen kunnen gebeuren. Aan de afgrond kun je naar boven én beneden kijken. Je waggelt een beetje, maar het uitzicht is veel weidser."

Paraguay

Een tijdje terug gaf Dillemans in interviews te kennen dat hij overwoog om wat rust te nemen, maar het blijkt hem niet te lukken. "Schilderen is voor mij rusten, vermoed ik. Vakanties vermoeien mij. Ik word al ongemakkelijk als ik de bagage in de gang zie staan. Bovendien, waarom zou ik in Paraguay meer over mezelf leren dan in Antwerpen? In mijn atelier reis ik op 100 vierkante meter en heb ik het gevoel dat ik op Paaseiland ben geweest."

Schilderen ervaart hij als een natuurlijke behoefte. Na drie dagen zonder penselen bekruipt hem een ongemakkelijk gevoel. "Hier ben ik blijkbaar voor in de wieg gelegd. Het is een vorm van ontspanning, de tijd een loer draaien. Na veel oefening en discipline ervaar je misschien een moment van magie. Dat is de beloning van een dag hard werken. Soms komt het sneller, soms helemaal niet.

"Daarom is vakantie een relatief begrip. Of er moet een camion met verf mee. Dat levert natuurlijk stress op: wat gaat er met die camion gebeuren? Gaat de verf er wel zijn? Picasso had het makkelijker, met zijn vier woningen. Ze kwamen zelfs met helikopters langs om zijn zeefdrukken te maken. Terecht ook, hij verdiende dat."

Aan de rand van de wereld

Dillemans is compromisloos en dat levert bijwijlen hilarische uitspraken op, al zal hij het niet zo bedoeld hebben. Een conceptueel kunstwerk waarbij de toeschouwer een goudvis kan mixen in een blender, is de nonsens voorbij. Video-art: alleen al het woord vindt hij ronduit belachelijk.

Als het rookverbod, een teken van degeneratie, was doorgevoerd in zijn jonge tijd, dan was het kot te klein geweest.

Onze invulling van vrije tijd slaat volstrekt nergens meer op. "Iedereen wordt dagelijks gemobiliseerd om te rouwen of te huldigen. Je hebt de dag van de buren, de overburen en de chauffage. Er is geen half uur dat er niets gebeurt. Om dan te gaan klagen over een burn-out.

"Blaise Pascale zei het al: al onze ellende komt voort uit het feit dat we geen tien minuten stil op een stoel kunnen zitten." En dan, kurkdroog: "Er zijn mensen die zeggen: u blijft te veel binnen. Ik zeg dan: u gaat misschien te veel naar buiten."

Die levenshouding voedt wel de perceptie dat Dillemans de belichaming is van de kluizenaar-kunstenaar, die bezeten schildert op zijn zolderkamer. Dillemans: "Ik heb niet eens een zolderkamer. En ik zie niet af, ik worstel niet met de verf. Bukowski zei het ook eens tegen een interviewer, na zijn derde fles wijn: 'Ik worstel als ik naar buiten moet en twee uur sta aan te schuiven in een warenhuis.'"

Natalie Ariën vindt hem geen cultuurpessimist, wel iemand die zijn plek in de wereld gevonden heeft en daar goed zit. "Ik heb hem nooit een compromis weten sluiten. Nooit, jamais. Maar hij staat niet buiten de wereld, eerder aan de rand."

"Alles wat hij doet in het leven, is zijn eigen keuze. Dat is toch uniek?" oppert Kris Dillemans. "Maar wie compromisloos in het leven staat, is een eeuwige einzelgänger. Als kind al was hij moeilijk, dat weet hij zelf ook."

Dillemans zelf: "Ik probeer galanter te zijn. Als men vroeger iets zei over Rembrandt, dan was dat een heftige discussie. Je kunt toch onmogelijk tegelijk van Damien Hirst en van Van Dyck houden? Tegen dat probleem bestaat zelfs geen medicijn.

"Ze zeggen dat ik genuanceerder moet zijn. Maar tegenwoordig ben je al scherp als je de waarheid benadert. Terwijl: er zijn toch waarheden? Zoals Eddy Merckx die de beste renner aller tijden is, daar moeten we toch niet meer over debatteren?"

'Hij verliest aan niemand tijd'

Maar wie hem kent, kan niet voldoende benadrukken dat hij evengoed een warme, hoffelijke en loyale vriend is. Ariën beschrijft hem als een heel uitbundige en charismatische jongen die mensen makkelijk uit hun comfortzone kon halen. "Hij kan zwanzen, maar verdraagt geen oppervlakkigheid." Kris: "Hij verliest aan niets en niemand tijd."

Hij wil niet zelfvoldaan klinken, zegt hij op een gegeven moment, "maar ik ben heel trots op mijn oog. Ik kan goed zien. Ik zie het schone, maar ook het foute. Ik schilder voor gisteren en overmorgen. Ik leef in 1300, maar ook in 3038." Van Reybrouck: "Zijn kunst is geen dialoog met de wereld vandaag, het is een wereld op zich. Zijn boeken leren hem meer over de mens en de wereld dan kranten dat ooit zouden kunnen. Sam is oneigentijds. Hij staat boven de tijd."

Een paar minuten na ons gesprek belt broer Kris Dillemans terug. "Ik heb kunstgeschiedenis gestudeerd. Als restant daarvan probeer ik me te omringen met schoonheid. In mijn kantoor hangt een klein schilderij van Sam. Zo heb ik Sammeke altijd bij mij. Dat wou ik toch echt nog even melden."

Tentoonstellingsruimte Sam Dillemans, Eggestraat 2, 2060 Antwerpen. Vanaf vandaag tot 16 oktober, open op woensdag, zaterdag en zondag, in de namiddag. Bij de retrospectieve hoort een boek. Tentoonstellingsruimte Sam Dillemans, Uitgeverij DRIE, 320 pagina's, 49,99 euro. samdillemans.be

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden