Zaterdag 19/06/2021

Aan alle mensen van goede wil

Volgende woensdag wordt Deus caritatis est, de eerste encycliek van paus Benedictus XVI, officieel gepresenteerd. Maar wat is dat precies, een encycliek? Exclusief: alle vragen die u altijd had willen stellen. En de antwoorden.

Peter-Jan Bogaert

1Wat is een encycliek nu precies?

Het woord encycliek betekent letterlijk 'een brief die langsgaat'. Het is een pauselijk rondschrijven, gericht aan de bisschoppen en de gelovigen in de wereld. Sinds de opmerkelijke encycliek Pacem in terris van Johannes XXIII (in 1963) is ze ook gericht aan 'alle mensen van goede wil'. Dus niet enkel aan katholieken of christenen.

Hoewel een encycliek beschouwd wordt als het belangrijkste schrijven van een paus heeft het niet de waarde van een kerkelijke wet. Het behoort ook niet tot het domein van de 'onfeilbare uitspraken' van de paus. Van gelovigen wordt wel verwacht dat ze de inhoud van de encycliek aanvaarden, maar er is ruimte voor 'eigen interpretatie'.

De eerste pauselijke encyclieken dateren uit het begin van de achttiende eeuw. Een van de eerste behandelde de vraag welke soort muziek er in de kerk gespeeld mocht worden. De toenmalige paus verzette zich met klem tegen 'theatrale muziek' en sprak zich ook uit tegen een resem instrumenten.

Later pikten encyclieken in op grote maatschappelijke discussies. In de negentiende eeuw stonden vaak de verhoudingen tussen kerk en staat centraal. Van een principiële scheiding wou de kerk toen niet weten. Alles wat rook naar inperking van macht of gezag van de kerk werd scherp aangevallen. In de encycliek Mirari vos uit 1832 bijvoorbeeld werd gereageerd tegen de Franse publicist Lamennais, die zijn seculier en liberaal gedachtegoed neerpende in het tijdschrift L'Avenir.

Encyclieken moeten dus in hun historische context geplaatst worden. Tijden veranderen, en wellicht zal een paus ook nooit meer een encycliek schrijven als antwoord op wat een journalist of verlicht denker schrijft, hoe scherp Pauli's pen ook is.

2In welke taal wordt een encycliek geschreven?

In principe in het Latijn, nog altijd de officiële taal van het Vaticaan. De eerste woorden van een encycliek vormen de titel ervan. Op de Latijnse regel zijn er twee recente uitzonderingen. Niet toevallig spelen ze in op de toestand in Italië en Duitsland, voor de Tweede Wereldoorlog.

In 1931 spreekt paus Pius XI zich in Non abbiamo bisogno uit tegen het fascisme van Mussolini. Met Il Duce had de kerk twee jaar eerder wel het Verdrag van Lateranen ondertekend, waardoor het onafhankelijke Vaticaanstad in het leven werd geroepen, in ruil voor stukken grond.

In 1937 verschijnt van dezelfde paus Mit brennender Sorge. Daarin drukt de paus zijn 'bezorgdheid' uit over het Duitse nationaalsocialisme en zijn rassenleer. Pittig detail: de pen wordt mee vastgehouden door de pauselijke staatssecretaris Pacelli, de latere Pius XII. Het meeschrijven aan die encycliek is een argument dat gebruikt wordt om de latere kritiek deels te ontkrachten dat de oorlogspaus Pius XII totaal afzijdig bleef ten aanzien van wat er in Duitsland na 1937 gebeurde, inclusief de Holocaust.

3Welke encycliek is de controversieelste?

Dat is ongetwijfeld Humanae vitae uit het maatschappelijk woelige jaar 1968. Net op het moment dat de Europeanen hun seksuele revolutie vieren, komt paus Paulus VI met de boodschap dat pil en condoom niet kunnen.

De ontgoocheling bij de publieke opinie is groot en velen hebben toen de kerkdeur hard achter zich dichtgeslagen. Zijn voorganger Johannes XXIII had bij velen nochtans de hoop gewekt dat de kerk opnieuw aansluiting zou vinden bij de samenleving, getuige het tweede Vaticaans concilie, dat door hem was opgestart. De encycliek Populorum progressio uit 1967, die voor het eerst expliciet sprak over ontwikkelingshulp, zat wel op dezelfde vernieuwende lijn als de vredesboodschap Pacem in terris van Johannes XXIII.

In Populorum progessio, de favoriete encycliek van professor kerkelijk recht Rik Torfs, verbindt de paus menselijke solidariteit, sociale rechtvaardigheid en universele liefdadigheid met elkaar, waardoor vernederend paternalisme geen kans maakt.

Maar na die 'progressieve' encycliek verraste Paulus VI met twee conservatieve geschriften. Eerst was er een encycliek, ook in 1967, die het celibaat bevestigde. Wat voor een leegloop zorgde in seminaries en kloosters. Heel wat jonge kandidaten waren ingetreden met de hoop dat het verplichte celibaat wel gesneuveld zou zijn op het einde van hun studies. Niet dus.

En dan was er in 1968 Humanae vitae, die de tijdgeest verkeerd inschatte. Door de vele heftige reacties en controverses heeft Paulus VI daarna beslist om geen encyclieken meer te schrijven, ook al duurde zijn pontificaat nog tien jaar.

Pas met Johannes Paulus II kwam er in 1979 een nieuwe encycliek.

4Welke encycliek heeft de meeste invloed gehad?

Die eer is voor Rerum novarum ('over nieuwe zaken') uit 1891, geschreven door paus Leo XIII. Het is een antwoord op de sociale wantoestanden van de industriële revolutie. Het wilde en brute kapitalisme wordt op de korrel genomen, maar ook het socialistische antwoord. In tegenstelling tot de socialisten pleit de kerk wel voor 'een recht op eigendom', maar ze vraagt tegelijkertijd aan de overheid om sociale wetten uit te vaardigen. De socialisten van nu zouden de paus geen ongelijk geven.

De kerk, die toen vaak in de praktijk aan de kant van de werkgever stond, erkent nu ook het recht van de werknemers om zich te verenigen via - het liefst katholieke - vakbonden. Wat 1 mei betekent voor de socialistische beweging, is Rerum novarum voor de christelijke vakbonden. Op Hemelvaartdag geven Luc Cortebeeck en co. nog altijd speeches.

Binnen de kerk wordt de sociale encycliek ook als een hoogvlieger beschouwd. Bij Rerum novarum-verjaardagen worden er zelfs nieuwe encyclieken uitgebracht, waarin de kerk een balans opmaakt van de nieuwe sociale (wereld)orde. Johannes XXIII schreef zijn Mater et magistra in 1961, 80 jaar na Rerum novarum, in volle Koude Oorlog. En Johannes Paulus II beschreef de wereld na de val van de Berlijnse Muur in 1991, precies honderd jaar na 1891.

De auteur van Rerum novarum, Leo XIII, schreef echter nog een andere encycliek. In 1884 trok hij fel van leer tegen de vrijmetselarij, die hij ervan beschuldigde onzedelijk, onrechtvaardig en tegen de godsdienstvrijheid te zijn.

5Wat is de 'donkerste' encycliek?

Er zijn een paar encyclieken die niet meteen uitblinken in respect voor andersdenkenden of die de wetenschap compleet negeren. Zo heeft de evolutieleer er in 1950 flink van langs gekregen. De encycliek Pascendi dominici gregis uit 1907 van paus Pius X gaat nog een stap verder en valt ook de andersdenkenden binnen de kerk aan.

Het modernisme, dat de historische methode probeert binnen te brengen in het theologisch debat, wordt er afgeschilderd als een 'verzameling van alle ketterijen'. En er zijn een hoop 'ketterijen' de revue gepasseerd.

Pas in 1943 wordt de poort voor de moderne tijd opengezet en luidt het in een nieuwe encycliek dat de Bijbel niet langer gezien moet worden als een geschrift van de Heilige Geest dat louter letterlijk genomen moet worden.

6Wie is de encycliekenkampioen?

Dat is niet Johannes Paulus II, zoals velen denken. De vorige paus, die wel het record heeft van het aantal buitenlandse reizen en vooral het aantal heilig- en zaligverklaringen, schreef veertien encyclieken in ruim 26 jaar pontificaat. Met een gemiddelde score van één encycliek om de twee jaar scoort de Poolse paus zelfs sterk onder het gemiddelde. In de laatste honderd jaar zijn er meer dan 120 encyclieken verschenen, dus meer dan één per jaar.

Van de Poolse paus blijft vooral Evangelium vitae uit 1995 bij, waarin hij euthanasie en abortus vergelijkt met moord. Ook Veritatis splendor uit 1993 is bepalend voor zijn pontificaat omdat hij het relativisme verwerpt en stelt dat dé waarheid wel degelijk bestaat.

De kampioen van de encyclieken in de voorbije honderd jaar is Pius XII, die er 41 op zijn naam heeft staan. Hij schreef er zo'n twee per jaar. Keren we verder terug, dan is Leo XIII de absolute veelschrijver. Hij publiceerde er 86.

Natuurlijk is het niet de kwantiteit die telt. Algemeen wordt aangenomen dat Johannes XIII, die er acht schreef in vijf jaar tijd, inhoudelijk de sterkste encyclieken afleverde. Kardinaal Danneels noemt zijn Pacem in terris zijn persoonlijke favoriet, "vanwege het belang voor de vrede en rechtvaardigheid in de wereld".

7Wat zal de eerste worp van Benedictus brengen?

Naar een eerste encycliek van een nieuwe paus wordt altijd reikhalzend uitgekeken. Temeer daar Benedictus XVI nog niet echt in zijn kaarten liet kijken. Anderzijds verwachten kerkwatchers geen revolutionaire teksten. Benedictus' eerste encycliek is geen sociaal of pastoraal werkstuk, noch zal het ingaan op kerkthema's, maatschappelijke of morele discussies.

Uit wat tot nu toe is uitgelekt zou het vooral om een theologisch doorwrocht werkstuk gaan dat de verschillende uitingsvormen van Gods liefde beschrijft (zie de krant van 19 januari).

Een 'beleidsverklaring' wordt het dus niet. Die heeft Benedictus XVI deels al gegeven in zijn eerste toespraak tot de kardinalen onmiddellijk na het conclaaf. Daarin beklemtoonde hij zijn wil tot uitvoering van het tweede Vaticaans concilie (waarmee hij meteen aangaf dat er op korte termijn geen derde zit aan te komen) en de continuïteit met het vorige pontificaat, waarin vooral oecumene centraal stond.

De Duitse kardinaal Walter Kasper, die de pauselijke raad voor de eenheid van de christenen leidt, zei al in een interview dat de encycliek 'zeer belangrijk' zal zijn voor de oecumene. Door vertaalproblemen is de voorstelling van de encycliek al een paar keer uitgesteld. Nu valt de publicatie samen met de laatste dag van de jaarlijkse gebedsweek voor alle christenen. Gods voorzienigheid, zei Benedictus XVI.

De vraag blijft welke impact een encycliek nu nog heeft. Na de publicatie en vertaling ervan wordt de pauselijke brief rondgestuurd naar alle bisschoppen in de wereld, die hem op hun beurt moeten verspreiden onder de gelovigen.

Om het met een understatement te stellen: vijftig pagina's 'hoogtheologische' tekst waar zelfs geoefende Vaticaanse vertalers moeite mee hebben, het zal de massa niet echt bekoren. Laat staan dat er velen er rekening mee zullen houden.

Wie schrijft die blijft, maar een bezoek van de Duitse paus aan Auschwitz, gepland voor eind mei dit jaar, zal wellicht wel het eindejaarsoverzicht halen.

Met dank aan Jürgen Mettepenningen, kerkhistoricus KU Leuven

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234