Dinsdag 23/07/2019

9/11 was ook aanslag op het witte doek

11 september 2001: twee gekaapte vliegtuigen penetreren niet alleen de WTC-torens, maar ook de collectieve beeldbank. 'Maar de voorspelling dat er na 9/11 nooit meer rampenfilms gemaakt zouden worden is duidelijk niet uitgekomen', zegt André Joassin van CINEMATEK, dat donderdag een zesdelige filmcyclus over 9/11 lanceert.

"Het is onmogelijk om je zo'n wreedheid in te beelden. Tenzij je het in een film ziet." Filmgrootheid Robert Altman ziet de WTC-torens instorten en stelt de focus op scherp. Twee gekaapte vliegtuigen doorboren hart en ziel van New York, 9/11 penetreert de collectieve beeldbank. The Towering Inferno, maar dan echt. Hoogst filmische beelden, doordrenkt met elektriserende suspense en aloude goed-versus-kwaadthematiek. De aanslagen van 11 september 2001: politiek-maatschappelijk kantelmoment met onvermijdelijke afspiegeling op het witte scherm. Alhoewel.

In eerste instantie reageert Hollywood bijzonder behoedzaam. Tonen feelgoodprenten Glitter en Serendipity - allebei gelanceerd in de onmiddellijke nasleep van 9/11 - nog een idyllisch en ongerept Manhattan, dan moet Arnold 'Terminator' Schwarzenegger de release van zijn Collateral Damage van oktober naar februari uitstellen. Een terrorist die schaamteloos drukbevolkte gebouwen opblaast: felgesmaakt snoepje voor 9/11, appel met zwavelzuur erna.

"No poetry after Auschwitz", schrijft de Duitse socioloog Theodor Adorno na de Tweede Wereldoorlog. "No blockbusters after Ground Zero", lijkt het devies na 9/11. Studio's debatteren oeverloos over de weerspiegeling van de doldriest getackelde Twin Towers, het einde van de rampenfilm wordt voorspeld, vragen als "Is het te vroeg?" en "Wat is de juiste toon?" zweven maandenlang in de Hollywoodlucht.

Jarenlang, zelfs. "Met de Vietnamoorlog heeft het ook even geduurd, zulke ingrijpende evenementen hebben nu eenmaal tijd nodig om verteerd te worden", zegt André Joassin, als programmator bij Flagey nauw betrokken bij de 9/11-cyclus die de Brusselse CINEMATEK donderdag lanceert. "De beelden zijn zo vaak vertoond op tv en waren zo sterk dat het beter was voor de regisseurs om te wachten tot de emoties wat waren gaan liggen. En bovendien neemt het inblikken van een film sowieso flink wat tijd in beslag."

Spike Lee, sociaal bewogen tot in het kleinste haarvaatje, situeert eind 2002 zijn 25th Hour dan wel in New York, post-9/11, toch duurt het vijf jaar vooraleer een cineast 9/11 head-on durft aan te pakken. In tandem dan meteen. In 2006 laten immers zowel Paul Greengrass, met de documentairereconstructie United 93, als Oliver Stone, met het kassucces World Trade Center, een aanslagfilm op de wereld los.

Beide titels zijn alvast opgenomen in de CINEMATEK-cyclus. "In totaal vertonen we zes films", verduidelijkt Joassin. "Van blockbuster World Trade Center tot undergrounddocumentaire Zero: An Investigation Into 9/11: het zou een waaier moeten zijn die de diversiteit toont waarmee de cinema 9/11 heeft aangepakt. Zowel inzake stijl, productiewijze als opinie. "World Trade Center bijvoorbeeld is een bizar geval. Stone maakte voorheen vooral Amerikakritische films, maar blijft nu heel erg dicht bij de emoties die na de aanslag in de Verenigde Staten heersten. Met veel cinematografisch talent, dat wel."

Niet louter Amerikaans

Frappant: na 2006 is de geest uit de fles. Van The 9/11 Commission Report tot complotfilm Loose Change en van Reign Over Me tot de op stapel staande boekverfilming van Extreem luid en ongelooflijk dichtbij: 9/11 is plots alomtegenwoordig op het witte scherm. "Opvallend daarbij is dat, in tegenstelling tot de Vietnamfilms die een bijna uitsluitende Amerikaanse aangelegenheid waren, 9/11 niet uitsluitend door de Amerikaanse cinema werd behandeld", zegt Joassin. "Paul Greengrass is een Brit, met Zero: An Investigation Into 9/11 tonen wij een Italiaanse productie en 11'09"11-September 11 is zelfs een omnibusfilm met bijdragen uit Iran, Japan en het Verenigd Koninkrijk. Daaruit blijkt dat 9/11 tot in alle uithoeken van de planeet voor fascinatie zorgde."

Ook markant is het grote aantal documentaires dat over 9/11 werd gedraaid. Sommige louter verslaggevend van toon, andere vaak emotioneel. Of controversieel. Spant daarbij de kroon: Michael Moore."De 9/11-documentaires werden sneller uitgebracht dan de speelfilms", zegt Joassin. "Daardoor zijn ze vaak een stuk emotioneler. Zij hebben dan ook vaak de ambitie om tussen te komen in het debat, terwijl speelfilms veeleer universeel en tijdloos willen zijn. En in het geval van Fahrenheit 9/11 speelde de kalender van de Amerikaanse verkiezingen natuurlijk een grote rol."

Bloedrode draad doorheen steeds meer films de voorbije jaren: wraak van het goede op het kwade. Ook daar sluimert de nasleep van 9/11 fel door. Met de comeback van de Amerikaanse superheld als moeilijk te negeren neveneffect."De tonaliteit van de blockbusterfilms is na 9/11 merkbaar een stuk donkerder en tragischer", zegt Joassin. "En de voorspelling dat er 'nooit meer rampenfilms gemaakt zouden worden' is duidelijk niet uitgekomen. De realiteit van 9/11 was groter en sterker dan de fictie, maar anno 2011 krijgen we opnieuw volop catastrofefilms voorgeschoteld. De beelden van 9/11 waren voor de hele wereldbevolking blijkbaar zo'n grote esthetische shock dat het publiek gefascineerd is geraakt door de horror."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden