Vrijdag 27/11/2020

800 jaar tegen de tirannie

Met onderzoek, tv-series en speciale theemokken viert Groot-Brittannië in 2015 het 800-jarig bestaan van de Magna Carta. Het document uit 1215 geldt wereldwijd als een hoeksteen van de democratie. Maar wat staat er eigenlijk in? En is het nu een Brits of juist een Engels document?

Runnymede, 32 kilometer ten westen van Londen. De geboortegrond van de moderne democratie is doorweekt. Diep zakken de laarzen van tuinontwerpster Janet Honour weg in het weiland. Hier ongeveer tekende koning Jan zonder Land onder druk van 25 boze baronnen in 1215 de Magna Carta, de blauwdruk van vrijheden en rechtspraak.

"Als kind picknickte ik hier altijd met mijn ouders", zegt Honour. "Toen had ik er natuurlijk nog geen idee van hoe historisch dit stukje land is. Dat besef is later pas gekomen." Haar Franse metgezel en collega Patricia Thirion kijkt om zich heen. "Het was een heel Engelse revolutie, vreedzaam en op een idyllische plek langs het water."

De twee zijn met een speciale reden naar Runnymede gekomen, zoals dit natuurmonument om de hoek bij Windsor Castle heet. "Voor de Chelsea Flower Show ontwerpen we een Magna Carta-tuin," zegt Thirion, "en we zijn hier om de sfeer op te snuiven."

De tuin van Honour en Thirion is een van de vele manieren waarop de Engelsen dit jaar de 800ste verjaardag vieren van het historische document. Magna Carta is wat de Engelsen hebben bij gebrek aan een geschreven grondwet. Of zoals bisschop William Stubbs eens beweerde: "De constitutionele geschiedenis van Engeland is een commentaar op Magna Carta."

In de British Library zal een expositie te zien zijn. De BBC zendt een reeks documentaires uit, onder meer van de historicus David Starkey, die zal uitleggen hoe de Magna Carta het symbool van de individuele vrijheid tegen de tirannie van de staat werd. In stadjes die een belangrijke rol hebben gespeeld, zijn speciale Magna Carta-rondleidingen. Zoals in Bury St Edmunds, waar de edelmannen samen zwoeren, en St Albans, waar ze een voorlopige versie opstelden.

Om Magna Carta nieuw leven in te blazen zijn vijf wetenschappers al drie jaar een nieuw commentaar bij de tekst aan het schrijven, iets wat sinds 1914 niet meer is gebeurd. In dat commentaar zullen ook antwoorden staan op nog onbeantwoorde vragen, bijvoorbeeld of Jan zonder Land echt zo'n schurk was en wie het document uiteindelijk schreef. Onderzoeksleider Nicholas Vincent roemt Magna Carta als het enige document waar iedereen in de Engelssprekende wereld van gehoord heeft - naast de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring dan. "In de jaren zeventig was Magna Carta zelfs verkrijgbaar in supermarkten en benzinestations."

Wie zijn we?

De meeste clausules van Magna Carta behandelen concrete zaken, van het verwijderen van de koninklijke visfuiken in de Theems tot de introductie van standaardmaten voor wijn, koren en gebleekte lakens. Ook mochten dienaren van de koning niet langer ongevraagd hout uit de kastelen laten halen. De essentie was dat burgers, aanvankelijk alleen de baronnen, voortaan werden beschermd tegen een dictatoriale heerser, eentje die willekeurig belastingen hief, onwelgevallige mensen gevangen nam en vervolgens persoonlijk veroordeelde. Baronnen kregen het recht om door hun gelijken te worden berecht, de basis van de Angelsaksische juryrechtspraak.

Voor koning Jan zonder Land was Magna Carta een poging om tijd te rekken, maar na zijn dood, een jaar later, kwam zijn zoon Hendrik III op de troon en die zou de beginselen respecteren. Gaandeweg de 13de eeuw werd Magna Carta enkele keren herzien en verfijnd. Door de eeuwen zou het document als richtlijn dienen bij grote veranderingen, zoals de afschaffing van de slavernij en de strijd voor vrouwenstemrecht. Een juridische status heeft Magna Carta evenwel niet, al dacht de zakenman Doug Jones daar anders over toen hij twee jaar geleden een ademtest weigerde. "Ik leef aan de hand van Magna Carta en weiger door u te worden geregeerd", zei hij tegen een verbaasde diender.

Tevens groeide de oorkonde uit tot een belangrijk exportproduct. En wat voor één! De Amerikanen gebruikten het document om onder het Britse juk uit te komen, mede uit boosheid over de belastingheffing. Magna Carta zou de basis van de Amerikaanse grondwet worden en van het principe 'geen belasting zonder vertegenwoordiging'. De Amerikaanse gehechtheid bleek ook bij een curieuze episode aan het begin van de Tweede Wereldoorlog. Uit voorzorg had de Britse regering een van de vier originele exemplaren naar de VS gebracht en het verhaal gaat dat de Amerikanen het document wilden houden in ruil voor steun aan de geallieerden.

De grote oorkonde kwam dan ook ter sprake bij een luchtig interview, twee jaar geleden, waarin David Letterman bij David Cameron informeerde waar Magna Carta voor stond. Bang om te geleerd over te komen zei de Britse premier het niet precies te weten. Dat is merkwaardig, omdat juist Cameron wil dat de betekenis van Magna Carta weer in het lesprogramma op de scholen komt. De herontdekking van het document valt samen met de identiteitscrisis op het eiland, een gevolg van het verlies van het wereldrijk en het ontstaan van een multiculturele samenleving. Wat zijn de Britse normen en waarden? Wie zijn we? Zijn we Brits? Zijn we Engels?

Englishness

Volgens John Brand, professor Engelse rechtsgeschiedenis aan All Souls College in Oxford, is Magna Carta, opgesteld toen Schotland nog een aparte natie was, een symbool van Englishness, niet van Britishness. "Het document is daarom vooral van betekenis voor de Conservatieve Partij, die steeds Engelser aan het worden is. De Tory's willen bovendien uit het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens stappen en een eigen Bill of Rights opstellen, net als de Amerikaanse geënt op Magna Carta. Dat heeft als bijkomend voordeel, in conservatieve ogen, dat het de Engelsen weer wat dichter bij de Amerikanen brengt."

Het jubileum heeft ook de vraag doen herleven of het koninkrijk misschien een geschreven grondwet nodig heeft. Een speciale parlementscommissie inventariseert de voors en tegens. Voorstanders vinden het principieel passen bij een modern land. Daar komt bij dat het een manier kan zijn om het Verenigd Koninkrijk, dat langzaam uit elkaar groeit, bijeen te houden.

Rechters hebben er voorts op gewezen dat het een buffer kan vormen tegen uitspraken van het Europees Hof in Straatsburg en de burger kan beschermen tegen spionagepraktijken van inlichtingendiensten. Een zeer Engels tegenargument is dat het opschrijven tot te veel praktische en politieke moeilijkheden zal leiden.

Het is een discussie die niet echt leeft bij Nick, een zuivelboer uit Dorset die samen met zijn vrouw Jane de honden aan het uitlaten is op het drassige land van Runnymede. "We zijn toevallig in de buurt en besloten een kijkje te nemen", zegt hij. "Het is een stukje van onze geschiedenis, de plek waar een koning voor het eerst een knieval moest doen naar zijn onderdanen."

De exacte plek blijkt echter niet openbaar toegankelijk te zijn, want het stenen gebouwtje waar een sikkeneurige Jan zonder Land met een ganzenveer in zijn hand zat, maakt onderdeel uit van een villa op Magna Carta-eiland. De eigenaar wil graag van zijn vrijheid en eigendom genieten zonder te worden gestoord. Magna Carta indachtig.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234