Vrijdag 06/12/2019

Boeken Bloed

7 opmerkelijke feiten over ons bloed

‘Voor alles wat met menstruatie te maken heeft, wordt verhullende taal gebruikt, we moeten ons kennelijk ergens voor schamen’, zegt auteur Rose George. Beeld Levi Jacobs

Jong bloed, donorbloed, kunstbloed en vooral menstruatiebloed: Rose George is erdoor gefascineerd en schreef er een boek over. De Britse journalist licht zeven opmerkelijke feiten toe.

Tot veertig jaar geleden werd in een gedegen vakblad als The Lancet nog serieus gediscussieerd over de vraag of menstruatiebloed planten kon laten verwelken. Wetenschappers schreven over ‘menotoxine’, een vermeende gifstof in het bloed van menstruerende vrouwen die eerder al in verband was gebracht met verwelkende rozen en slecht rijzend deeg. De kamerplanten – het staat er echt in een artikel uit 1977 – reageerden beroerd op materiaal uit gebruikte tampons.

Dat soort ‘menstruatienonsens’ is in veel ontwikkelingslanden nog altijd niet uitgebannen, vertelt de Britse schrijver en journalist Rose George. Ze bezocht tientallen scholen in Afrika en Azië en overal hoorde ze hetzelfde verhaal: dat meisjes elke maand lessen missen als ze ongesteld zijn. Omdat er op school geen toiletten zijn (en meisjes dus de bosjes in moeten om de lappen in hun ondergoed te vervangen), omdat ze geen maandverband hebben, maar ook omdat hun menstruatie wordt gezien als iets smerigs.

Meisjes uit Nepal vertelden haar dat ze het de winkelier moeten vertellen als ze ongesteld zijn: dan krijgen ze de boodschappen naar zich toegeworpen. “Kennelijk heeft de menstruatie superkracht”, zegt George, “een kracht zo groot dat het meisjes van school houdt. Terwijl onderwijs essentieel is om de armoede te ontvluchten. Daar zouden we iets aan moeten doen, dát is pas ontwikkelingswerk.”

George is gefascineerd door bloed, door menstruatiebloed (dat vooral) maar ook door levensreddend bloed, besmet bloed, jong bloed en de zoektocht naar kunstbloed. Deze maand verschijnt de Nederlandse vertaling van het boek dat ze erover schreef. Een boek waarvoor ze de wereld over reisde, langs een hiv-kliniek in een township in Kaapstad, een leverancier van medicinale bloedzuigers in Wales, de spoedeisende hulpafdeling van het Royal London Hospital en het bedrijf van de Indiase Muruga, een “superster in de wereld van het maandverband”, die een prijswinnende maandverbandmachine bouwde en zo in de Time-top 100 van invloedrijkste mensen ter wereld terechtkwam.

Vorige week gaf ze in het Amsterdamse Trippenhuis, de zetel van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, een lezing op het jaarlijkse Brainwash-festival, waar ze nog eens benadrukte hoe de kracht van bloed zelfs in onze taal tot uitdrukking komt: “Bloed kan bevriezen, koken en stollen, we spreken over bloedwraak en bloedbroeders.” Na afloop gaf ze op verzoek commentaar en uitleg bij een selectie opmerkelijke bloedfeiten, afkomstig uit haar boek Bloed. Een biografie.

Elke dag maken 30 biljoen rode bloedcellen een volledige ronde door het lichaam, een reis van 19.000 kilometer

Bloed sterft en vernieuwt voortdurend, het beenmerg maakt elke seconde 2 miljoen rode bloedcellen aan. Via een stelsel van aderen, slagaderen en haarvaten bereikt ons bloed bijna elke cel in het lichaam. Bloed heeft het erg druk, zegt George: het is voederstation, temperatuurregelaar, afvalverwerker, verdedigingslinie en bewakingscamera tegelijk. Het vervoert zuurstof en voedingsstoffen, warmte en hormonen, het reguleert onze energiehuishouding, onze slaap en onze stemming en behoort tot de belangrijkste diagnostische instrumenten die een arts tot zijn beschikking heeft.

Menstruatiebloed is blauw, althans in reclames

“Hoe noemen jullie het schap in de supermarkt of bij de drogist waar je maandverband koopt?”, vraagt George. “‘Vrouwelijke hygiëne?’ Dat dacht ik al. Voor alles wat met menstruatie te maken heeft, wordt verhullende taal gebruikt, we moeten ons kennelijk ergens voor schamen.” In reclames over maandverband wordt menstruatiebloed steevast vervangen door blauw mondwater, op een rode vloeistof komt te veel commentaar, zegt ze. “Ik moest laatst een lezing houden en ik had een lipstick in mijn broekzak. O shit, dacht ik, straks denkt het publiek dat het een tampon is. Ook ik ben blijkbaar gevoelig voor de boodschap die ons wordt ingeprent. We moeten er discreet over zijn, terwijl echt alle vrouwen zo’n horrorverhaal hebben over doorlekken, over ongesteld worden in een witte jurk.”

Beeld Levi Jacobs

Die gêne begint langzaam te verdwijnen, zegt George. Een Britse fabrikant van maandverband kreeg twee jaar geleden alom lof voor het doorbreken van de blauw-bloedtraditie door in een commercial echt bloed te laten vloeien. De Britse tennisspeelster Heather Watson vertelde een paar jaar geleden dat ze in de eerste ronde van de Australian Open had verloren vanwege ‘girl things’, de Chinese zwemster Fu Yuanhui bekende tijdens de laatste Olympische Spelen voor de camera dat ze slecht had gepresteerd omdat ze ongesteld was. Wel irritant, zegt George, dat Watson vervolgens aan een reclame meedeed over maandverband in een spierwitte tennisoutfit. “Alle vrouwen weten dat je geen wit draagt als je ongesteld bent.”

Maar toch: jonge vrouwen van nu zijn opener over hun menstruatie, beseft George, zelf 50 jaar. Nu alleen dat taalgebruik nog: een internationale inventarisatie uit 190 landen wees drie jaar geleden uit dat er wereldwijd vijfduizend eufemismen bestaan om de menstruatie te omschrijven, variërend van ‘de schilders binnenhalen’ en ‘Bloody Mary’ tot ‘de rode vlag’ en ‘ketchupweek’.

Menselijk en dierlijk bloed is het op twaalf na meest verhandelde product ter wereld

De bloedzak aan een infuuspaal bevat louter rode bloedcellen. Het is vooral het plasma, de strokleurige vloeistof die komt bovendrijven als bloed wordt gecentrifugeerd, dat een fortuin waard is, aldus George. Plasma bevat therapeutische eiwitten waarvan tal van geneesmiddelen worden gemaakt. De populairste is intraveneus immunoglobuline, een eiwit dat volgens George “meer waard is dan goud” – afhankelijk van de goudprijs dan. Immunoglobuline wordt gebruikt als medicijn tegen tal van auto-immuunziekten. Uit plasma worden ook stollingsfactoren gemaakt, de levensreddende medicijnen voor patiënten met hemofilie, een erfelijke stoornis in de bloedstolling.

We kunnen synthetische harten maken en we kunnen organen bouwen met 3D-printers, maar kunstbloed maken, dat lukt nog altijd niet

Van lamsbloed en wijn tot koeien- en geitenmelk: de afgelopen eeuwen zijn allerhande vloeistoffen uitgeprobeerd als vervanger van menselijk bloed. Vaak met dramatische, dodelijke gevolgen. Tot nu toe is de natuur ons te slim af en blijven we afhankelijk van de goedheid van volslagen vreemden die ons, zoals George zegt, “een intiem deel van zichzelf willen schenken, zonder daar iets voor terug te vragen”.

Gedoneerde rode bloedcellen zijn langer houdbaar dan melk, maar minder lang dan vacuüm verpakte kaas: eenmaal buiten het lichaam, blijven ze 35 dagen goed. Elke drie seconden krijgt ergens in de wereld iemand bloed van een ander, en om de bloedvoorraad in stand te houden moet 1 tot 3 procent van de bevolking donor zijn. België komt, met 170.000 donoren, nu uit op op 1,6 procent. Wereldwijd is er een tekort aan wat George voorzichtig “zwart bloed” noemt, bloed van donoren met een Afrikaanse achtergrond. Terwijl hun bloed van groot belang is voor bijvoorbeeld patiënten met sikkelcelziekte, een erfelijke vorm van bloedarmoede die veel voorkomt bij mensen van Afrikaanse komaf.

Bloedzuigers zijn levende medische instrumenten

Nu de chirurgische technieken verbeteren, wordt er steeds minder van hun diensten gebruikgemaakt, maar toch gaan medicinale bloedzuigers nog altijd in pakketjes de wereld over, als levende medische instrumenten. George ging langs bij Biopharm, een van de weinige leveranciers van bloedzuigers, waar twee soorten worden gekweekt die door de directeur worden aangeduid als “een levende apotheek”. Nadat ze hun tanden in hun prooi (lees: mensenvlees) hebben gezet, produceren ze de beste stollingsremmende stoffen die er zijn, waardoor het bloed urenlang kan blijven stromen. Dat kan soms een laatste strohalm zijn bij ingewikkelde plastisch-chirurgische ingrepen, zoals het redden van een afgerukte vinger, een oor of een neuspuntje.

De bloedzuiger is heel beleefd, vertelt George: het beest zuigt zich vol en valt van de huid af. Alleen: hoe overtuig je patiënten om ze te gebruiken? “Ik las al die wetenschappelijke bloedzuigerliteratuur waarin chirurgen over hun resultaten schrijven en die vraag intrigeerde me”, zegt ze. Het zijn, weet ze nu, altijd de verpleegkundigen die de patiënten op hun gemak stellen en hun eigen walging over die slijmerige beestjes opzijzetten. Zij moeten de bloedzuigers aanbrengen én weer terugvinden. “Die beestjes zijn razendsnel, je vindt ze soms terug in de gordijnen of in de badkamer. Ik heb een vrouw gekend met mondkanker en die kreeg een paar bloedzuigers in haar mond, zo dapper van haar.”

Wel treurig dat de dieren na hun inzet op hardvochtige wijze worden vernietigd, door ze in de alcohol te drenken en te laten exploderen. George: “Ze worden als risicovol materiaal gezien omdat ze vol zitten met menselijk bloed. Dat is begrijpelijk, maar in de natuur kunnen ze een leeftijd bereiken van wel 27 jaar. De manier waarop ze aan hun einde komen, is onverdedigbaar.”

Bloedverjonging kost 7.000 euro per behandeling en er zijn mensen die dat betalen (en artsen die erin geloven)

Toen er nog openbare executies plaatsvonden, ging het publiek met mokken en bekers naar het schavot om warm, vers bloed op te vangen. Dat zou, zo was lang de gedachte, een remedie zijn tegen epilepsie. Die fabel mag dan zijn ontkracht, het idee dat vers, jong bloed voor hernieuwde jeugdigheid kan zorgen is nooit uit de mode geraakt, schrijft George. Ze sprak met een Amerikaanse arts die het vakgebied van de bloedverjonging heeft omarmd, in zijn klinieken 7.000 euro laat betalen voor een transfusie en beweert daarmee patiënten van hun alzheimer te hebben afgeholpen. Begin dit jaar kwam de toezichthouder FDA met een waarschuwing: er bestaat geen enkel bewijs dat jong bloed patiënten van hun parkinson, MS, dementie of posttraumatische stress afhelpt.

Vrouwen kunnen in de vrije natuur zonder gevaar ongesteld zijn

Op een augustusavond in 1967 werden in het Amerikaanse Montana twee jonge vrouwen gedood door een grizzlybeer, en het was niet zozeer hun dood die hen beroemd maakte als wel de vermeende reden ervan: ze waren ongesteld. De geur van menstruatiebloed zou beren en andere wilde dieren weleens kunnen aantrekken, dachten wetenschappers, een hypothese die de jaren erna werd getoetst in een serie vermakelijke onderzoeken. In één daarvan werden zwarte beren geconfronteerd met een vislijn vol bungelende gebruikte tampons. “Walgelijk om de dood van die twee vrouwen in verband te brengen met hun menstruatie”, zegt George, “alsof ze er mede schuldig aan waren”. Het idee werd uiteindelijk ontkracht, maar de veronderstelling dat menstruatiebloed funeste effecten heeft, dwarrelt af en toe toch nog neer. Zo beweerde een beroemde Japanse sushi-kok een paar jaar geleden in een documentaire dat vrouwen geen sushi-chef kunnen zijn omdat hun smaak verandert als ze ongesteld zijn.

Drie weken geleden heeft de gouverneur van de staat New York een wet aangenomen die het producenten van tampons en maandverband verplicht om op de verpakking de ingrediënten te vermelden, een primeur. De landelijke wet is twintig jaar na de eerste versie onlangs voor de tiende keer bij het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden ingediend. George: “Als je lolly’s op de markt brengt, moet je registreren wat erin zit, maar bij tampons hoeft dat niet. Terwijl tampons in het meest absorberende deel van ons lichaam worden gestopt.”

Rose George, ‘Bloed. Een biografie’, Ambo Anthos, 414 p., 24,99 euro. Beeld rv
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234