Zaterdag 27/02/2021

7 op de schaal van de rechter

Donderdag beslist de hoogste rechter van Italië of aardbevingsexpert Gian Michele Calvi en enkele collega's de cel in moeten. Volgens nabestaanden van de ruim 300 doden die vielen bij de aardbeving in L'Aquila in 2009 hadden de wetenschappers hen maar beter moeten informeren. 'Mensen verdragen geen onzekerheden.'

Is het in Italië gevaarlijk om wetenschapper te zijn? Gian Michele Calvi, hoogleraar aardbevingsbestendig bouwen aan de universiteit van Pavia, lacht de vraag weg. Dan, laconiek: "Ik ben nog steeds een verdachte. Het kan me niet schelen. Als ik de bak in moet, ga ik de bak in."

Begin 2009. Al drie maanden beeft de grond in de Abruzzen, een streek in Midden-Italië. Geen grote schokken, maar lichte, zenuwachtige trillingen. Mensen maken zich zorgen. Is dit een voorbode van iets groters?

Om uitsluitsel te krijgen, worden op 31 maart van dat jaar de leden van de Overheidscommissie voor Grote Risico's ontboden op het stadhuis van provinciehoofdstad L'Aquila. Gian Michele Calvi, gespecialiseerd in de effecten van aardbevingen op gebouwen, is een van hen, net als het hoofd van de Italiaanse Geofysische Dienst. In totaal zes wetenschappers en een hoge ambtenaar melden zich die dinsdagavond om 18.30 uur aan het Piazza Palazzo, waar burgemeester Massimo Cialente hen ontvangt.

Na een uur komen de heren tot een conclusie. Een grote schok is onwaarschijnlijk, maar valt niet uit te sluiten. Aardbevingen blijven onvoorspelbaar. Op de risicokaart kleurt L'Aquila paars: het hoogste niveau van seismische dreiging.

Op de aansluitende persconferentie geeft het plaatsvervangend hoofd van het ministerie van Veiligheid, Bernardo De Bernardinis, echter een eigen draai aan die slotsom. "De wetenschappelijke gemeenschap zegt me dat er geen gevaar is, omdat de aarde met de lichte bevingen energie laat ontsnappen", verklaart hij. (Een bewering die seismologen later als nonsens zullen bestempelen.) De mensen in L'Aquila kunnen het beste een goed glas wijn drinken om tot rust te komen, zegt de topambtenaar.

Zes dagen later, in de vroege ochtend van 6 april 2009, wordt het middeleeuwse stadje getroffen door een vernietigende aardbeving. Er vallen 309 doden. Vijftienhonderd mensen raken gewond. Tienduizenden leven maanden in hotels, sporthallen en tentenkampen.

Meervoudige doodslag

De bijeenkomst op het stadhuis is men niet vergeten. In 2010 gelast een openbaar aanklager namens enkele nabestaanden een strafrechtelijk onderzoek naar de commissieleden. Zij zouden "onnauwkeurige, onvolledige en tegenstrijdige informatie" hebben verstrekt en zo de publieke veiligheid hebben ondermijnd. Gian Michele Calvi en de anderen worden aangeklaagd voor meervoudige doodslag. De strafeis is vier jaar cel.

Een jaar later gebeurt wat niemand verwacht: de zeven worden daadwerkelijk veroordeeld, tot een gevangenisstraf van zes jaar. Niet omdat ze de aardbeving niet hadden voorspeld, maar omdat ze de mensen in L'Aquila volgens de rechter ten onrechte geruststelden. Terwijl zijn medeverdachten het vonnis met het hoofd in de handen aanhoren, is Calvi duizenden kilometers verderop. In Canada, waar hij een congres bijwoont.

Op het stadhuis van L'Aquila, waar een menigte zich heeft verzameld, klinkt na de uitspraak gejuich. Maar de internationale academische gemeenschap komt in opstand. De wetenschap zou zijn veroordeeld als in de tijd van Galilei. Het toonaangevende tijdschrift Nature spreekt van een "bizarre naschok" en een "pervers vonnis". Het hoofd van de Italiaanse rampendienst legt per direct zijn functie neer.

Vijfduizend wetenschappers uit meer dan honderd landen ondertekenen een protestbrief aan Giorgio Napolitano, de toenmalige Italiaanse president. Zij roepen beleidsmakers op zich "te concentreren op het treffen van voorbereidingen voor aardbevingen, in plaats van het aanklagen van wetenschappers voor iets waartoe zij niet in staat kunnen worden geacht."

Ondertussen mogen Calvi en de anderen in vrijheid het hoger beroep afwachten dat zij hebben aangetekend. Daarin pleit de rechter de zes wetenschappers in 2014 vrij. De onderzoekers kunnen niet verantwoordelijk worden gehouden voor de publieke interpretaties van hun risicoanalyses. In de rechtszaal ontsteken nabestaanden in woede. "Schande", schreeuwen ze. Topambtenaar De Bernardinis wordt wel veroordeeld, tot twee jaar cel.

Rockster

Aanstaande donderdag velt het Hooggerechtshof het finale oordeel in de zaak, die al vijf jaar aansleept. "Maar je weet het nooit met het Italiaanse rechtssysteem", verzucht Calvi (58). De 'rockster' van het aardbevingsbestendig bouwen wordt hij genoemd. Als ontwerper en consultant was hij betrokken bij zo'n honderd projecten: viaducten en bruggen in Turkije, Griekenland en Ecuador met spanwijdtes tot 600 meter.

In voordrachten wisselt hij beelden van de verwoeste Artemis-tempel van circa 550 voor Christus - waarin hij de eerste pogingen tot aardbevingsbestendig bouwen herkent - in hoog tempo af met duizelingwekkende formules.

Het strafproces heeft hem cynisch gemaakt. Getergd ook, al lijkt hij op andere momenten alles van zich af te laten glijden. In Italië geeft hij geen interviews meer. "Ik heb slechte ervaringen met journalisten. Ze zijn niet op zoek naar de waarheid, maar naar schande en schuld. Toen we veroordeeld werden, stonden de kranten er vol mee. Toen we in hoger beroep werden vrijgesproken, was dat een klein berichtje in de kantlijn."

Wat dacht u toen u werd aangeklaagd?

Gian Michele Calvi: "Mijn eerste reactie was: dit is idioot. Maar al gauw bleken de praktische consequenties enorm - nog los van de advocatenkosten. Ik heb twee bedrijven. Opeens moest ik al mijn leningen, die nodig zijn om te investeren, terugbetalen. De bank achtte mij onbetrouwbaar, omdat ik een schadeclaim aan mijn broek zou kunnen krijgen. Ook in de persoonlijke sfeer was het voelbaar. Mijn zoon studeerde toen in Toronto. Hij vroeg zich af of hij nog wel wilde terugkeren naar een land waar zulke dingen gebeuren."

De wetenschap is er om toegepast te worden, is uw adagium. Tegelijkertijd bracht toegepaste wetenschap u in grote problemen.

"Het proces was vooral een gevolg van een openbaar aanklager die in de krant wilde komen."

Alleen dat?

"In de aanklacht werd gesuggereerd dat er een oorzakelijk verband was tussen de communicatie na de niet-openbare vergadering van de commissie en het feit dat 29 mensen (wier nabestaanden de zaak aanhangig maakten, red.) daarop hun huis die nacht niet verlieten, waardoor ze omkwamen. Het lijkt mij een belachelijke causale redenering. Wij richtten ons tot de autoriteiten, niet tot de mensen in L'Aquila.

"Er is een groot begripsprobleem. Mensen, onder wie ook journalisten, rechters en advocaten, begrijpen zoiets ingewikkelds als seismische bouwkunde niet. Zij willen weten: bij welke beving stort een gebouw in? Is de situatie veilig of onveilig? Maar zo werkt het niet.

"Ik begrijp: jij bent een journalist en een journalist moet rekening houden met de lezer en dus simplificeren. Maar soms doet die simplificatie de realiteit tekort. Wij hebben te maken met waarschijnlijkheden, niet met waarheden. Er is altijd een kans, hoe klein ook, dat een gebouw instort. 'Veilig' of 'onveilig' is nooit het antwoord.

"Het is haast onmogelijk dit inzicht over te dragen. Mensen verdragen het concept van kans - van onzekerheid en waarschijnlijkheid - niet. Maar kans bepaalt ons leven. Er is altijd een kans dat we neerstorten of onszelf te pletter rijden."

Bent u bang geweest om daadwerkelijk in de cel te belanden?

"Ik niet, maar anderen wel. Het gaat erom hoe je in het leven staat. Ik accepteer wat er gebeurt."

Italië ligt op een breuklijn tussen de Afrikaanse en de Euraziatische aardplaat. Het langs elkaar schuiven van die schollen leidt tot bevingen. Niet zelden met grote gevolgen. Staccato somt Calvi op: "Messina, 1908, zestigduizend slachtoffers. Friuli, 1976, duizend slachtoffers. Irpinia, 1980, drieduizend slachtoffers. L'Aquila, 2009, driehonderd slachtoffers." Maar, zegt hij: "We begrijpen aardbevingen omdat we ze bestuderen. Niet omdat er doden bij vallen.

"Ik deed eindexamen in 1976, het jaar van de zware beving in Friuli. Ik was 18 jaar. Op die leeftijd ben je gevoelig voor wat er om je heen gebeurt. Ik werd aangetrokken door het idee dat je de wereld veiliger kunt maken."

Zijn recente ervaringen hebben dat idealisme afgevlakt. "Soms moet je concluderen dat betrokkenheid niet gewaardeerd wordt. Wetenschappers zijn minder happig geworden om de overheid - voor niets, nota bene - van advies te voorzien als je verantwoordelijk wordt gehouden voor de interpretatie door leken."

Heeft u zich nooit verantwoordelijk gevoeld voor wat er in L'Aquila is gebeurd?

"Absoluut niet. Niemand had dit kunnen voorspellen. Een reeks lichte trillingen is helemaal niet ongebruikelijk in Italië. De enige bescherming in zulke gevallen is de sterkte van gebouwen. En die bleken niet aan de norm te voldoen én niet te zijn gecontroleerd. Het versterken van gebouwen is een politieke keuze. Het kost geld, net als het toezicht erop. Dat is nooit gebeurd. We leren niet van het verleden. Italië realiseert zich de risico's pas als een stad in puin ligt."

De wat bittere ironie is: u raakte meteen betrokken bij de wederopbouw van L'Aquila.

"Om 9 uur 's ochtends, vijf uur na de beving, stond ik in het centrum van L'Aquila. Op zo'n moment ervaar je de kracht van de natuur, de onvoorspelbaarheid ervan. Het was triest. Maar het is nog triester dat het historisch centrum er nu nog steeds bijligt als drie maanden na de beving. Er zijn alleen tijdelijke maatregelen getroffen, er is gestut. Dat heeft niets met natuurkrachten te maken. Dat is politieke nalatigheid.

"Drie dagen na de aardbeving ging ik aan de slag. Ik stond aan het hoofd van de bouw van nieuwe huizen voor 15.000 mensen. De overheden waren tevreden. Maar zelfs daar worden rechtszaken over gevoerd."

De nasleep van de aardbeving van L'Aquila verloopt niet zonder slag of stoot. Toenmalig premier Silvio Berlusconi verplaatst meteen na de ramp een geplande G8-top van Sardinië naar L'Aquila, om de aandacht van de internationale gemeenschap te trekken. Dat lukt: de Europese Unie stelt bijna 500 miljoen euro aan noodhulp beschikbaar voor de wederopbouw.

In zes maanden tijd worden onder leiding van Calvi net buiten de stad 183 appartementencomplexen uit de grond gestampt: het Case-project. Kostprijs: ruim 800 miljoen. Op 29 september, zijn 73ste verjaardag, staat Berlusconi in het bijzijn van de internationale pers te pronken voor de eerste vierhonderd appartementen die worden opgeleverd. 'Huizen van Berlusconi' worden ze genoemd.

EU-rapporteur Søren Bo Søndergaard oordeelt in 2013 echter uiterst kritisch over de besteding van de Europese miljoenen. De nieuwe appartementen zijn duur en een aantal complexen onveilig. Een deel van het geld zou bovendien zijn terechtgekomen bij bouwbedrijven met "directe en indirecte banden met georganiseerde misdaad". Gevolgen krijgt het vernietigende conceptrapport niet; door toedoen van de Europese Commissie belandt het in een lade.

Calvi krijgt er persoonlijk van langs, als hoofd van het Case-project. Tweehonderd seismische isolatoren (een soort schokdempers) blijken ver onder de norm. Bij een herkeuring in San Diego breekt er een als een rietje. Ze zijn eerder getest in Calvi's Eucentre. "Belangenverstrengeling", oordeelt Søndergaard.

Beschouwt u de wederopbouw van L'Aquila als een succes?

"Absoluut."

De felle kritiek treft u niettemin persoonlijk.

"Dat is politiek. Ik zou graag met technici bediscussiëren wat we hebben gepresteerd. 183 gebouwen neerzetten in zo'n korte tijd - beter kan niet. Dat wordt overal onderkend: in Japan, in Nieuw-Zeeland, in Californië. Maar als je in Italië het politieke domein betreedt, doet de waarheid er niet meer toe. Daar telt enkel geldingsdrang.

"In die huizen wonen 15.000 mensen, maar journalisten bezoeken alleen de tien bewoners die voortdurend klagen. We hadden de mensen ook twee jaar in tenten kunnen laten wonen. Dat was vele malen duurder en onmenselijker geweest. Het enige wat ik kan doen, is handelen volgens mijn eigen morele kompas."

De rechtszaak over de isolatoren loopt nog steeds.

"De overheid heeft voor dit type gekozen. Ze worden op grote schaal gebruikt, in de VS, in Japan, en ook in Italië. Voor certificatie wordt een steekproef genomen. Dat is gebeurd: de isolatoren hebben de tests bij ons glansrijk doorstaan. De fabrikant is er vervolgens voor verantwoordelijk dat alle isolatoren van dit type van dezelfde kwaliteit zijn. Ze kunnen niet ter plekke op de bouwplaats opnieuw worden getest."

Ondanks uw slechte ervaringen bent u nog steeds betrokken bij allerlei maatschappelijke projecten en risicoanalyses.

"Ik denk nog steeds dat wij dat als wetenschappers moeten doen. Ik zie geen alternatief. We doen het voor de samenleving."

Ook als je het risico loopt vervolgd te worden?

"Ik ben allergisch voor wespen. Het is me drie keer overkomen dat ik in coma raakte door een wespensteek. De kans bestaat dat ik een volgende steek niet overleef. Moet ik nu de rest van mijn leven binnenblijven? Natuurlijk niet. Zo is het leven."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234