Woensdag 21/10/2020

Geschiedenis

50 jaar Praagse Lente: "Ik was er zeker van dat ze mijn vader zouden executeren"

Inwoners van Praag omsingelen Russische tanks op 21 augustus 1968. Even was er optimisme, tot het leger instructies kreeg. Er vielen honderd doden.Beeld BELGAIMAGE

Deze week is het 50 jaar geleden dat een legermacht van het Warschaupact de Praagse Lente smoorde. Het 'communisme met een menselijk gelaat' bleek een al te optimistische droom, de Tsjechoslowaken bleven verweesd achter.

Het geluid van de metalen rupsbanden is oorverdovend en angstaanjagend. Het is het signaal dat de onderdrukker in aantocht is. Een grote legermacht rijdt in de nacht van 20 op 21 augustus 1968 op bevel van Sovjet-leider Leonid Brezjnev door de straten van Tsjechoslowakije. Pavol Dubcek, zoon van de Tsjechische leider Alexander Dubcek, zit op de sofa van zijn grootmoeders huis in Bratislava. Het glas rammelt in de sponningen als de tanks passeren.

Pavol, dan 20 jaar, denkt meteen aan een deportatie naar Siberië. "Ik was er zeker van dat ze mijn vader zouden executeren", zegt Dubceks zoon. Dat was tenslotte ook de hervormer Imre Nagy overkomen toen het Kremlin de Hongaarse Opstand in 1956 onderdrukte. Dubcek jr. krijgt ongelijk. Zijn vader blijft in leven, maar - zo blijkt later - ook dan kun je beetje bij beetje worden vermoord.

Vooral jongeren gaan de straat op. Ze gaan voor de tanks staan, roepen "Ivan, ga naar huis". Studenten spuiten graffiti op muren met teksten als "Lenin, word wakker, ze zijn gek geworden". Anderen steken bloemen in de loop van tanks en in de haren van Ivans. Maar de Russen en hun hulptroepen uit de DDR, Polen, Bulgarije en Hongarije blijven. Aan de Praagse Lente, aan de vrijheidsdrang van de Tsjechoslowaken, is een einde gekomen.

IJzeren doctrine

Acht maanden daarvoor is het land begonnen aan een veelbelovend experiment. De verkiezing van Alexander Dubcek op 5 januari zet een dramatisch proces van bevrijding in de totalitaire staat in gang. Tsjechoslowakije trekt aan de teugels van het door de Sovjet-Unie opgelegde naoorlogse communisme. Het land schudt het juk van het Kremlin af, Dubcek bevrijdt de industrie van de verstikkende staatscontrole. Hij maakt een einde aan de censuur. De Praagse Lente, het 'socialisme met een menselijk gezicht', is geboren.

"Je voelde overal dat er een frisse wind waaide", zegt Marta Kubisova. In 1968 is zij een van de grote popsterren in het land, met de groep Golden Kids. "Een onvergetelijke periode. We hadden het gevoel dat er na 20 jaar verstikking iets goeds, iets moois gebeurde." Golden Kids mag naar het Westen, treedt op in Parijs en West-Berlijn. "Het leek of de wereld aan onze voeten lag", zegt Kubisova, toen 25 jaar oud.

Leonid Brezjnev ziet het gevaar. Als in Tsjechoslowakije de geest uit de fles is, kan dat ook gebeuren in de andere vazalstaten in Oost-Europa. Hij roept de partijleiding in Praag tot de orde, maar voor haar is er geen weg terug.

De interventie kent alleen maar verliezers. Er vallen 100 doden en 500 gewonden. Voor de Sovjet-Unie en haar communisme een historisch breekpunt. In de zomer van 1968, twaalf jaar na de Hongaarse Opstand en zeven jaar na de bouw van de Berlijnse Muur, spat voorgoed de illusie uiteen dat het communisme geleidelijk kan veranderen in een systeem met meer vrijheid. Brezjnev presenteert in november 1968 zijn ijzeren doctrine: de Sovjet-Unie mag ingrijpen in Oost-Europa als daar het communisme wordt bedreigd. Elke koers die afwijkt van het beleid van het Kremlin wordt voortaan met harde hand de kop ingedrukt.

De leiders van de Praagse Lente betalen een zware prijs. Een voor een ruimen zij het veld. Alexander Dubcek wordt naar Bratislava gestuurd om er kettingzagen te inspecteren. Tienduizenden andere hervormers vegen de straten schoon, moeten huisvuil ruimen.

Het wordt stil in Tsjechoslowakije en het zal stil blijven tot november 1989. Als mensen in Warschau en Boedapest in dat jaar allang de straten op zijn gegaan om zich te bevrijden van het communisme, komt het land pas in opstand. De Muur in Berlijn is al gevallen. Na de Fluwelen Revolutie staat Alexander Dubcek weer even in de schijnwerpers; met de nieuwe president Vaclav Havel wordt hij op het Wenceslasplein toegejuicht. Maar de idealen van zijn Praagse Lente zijn al geschiedenis. De meeste nieuwe leiders zien de voormannen van 1968 vooral als dromers die hun leven hebben opgeofferd aan een experiment dat gedoemd was te mislukken. De oude garde is teleurgesteld. Volgens haar is de Praagse Lente nu twee keer vertrapt, op 21 augustus 1968 en in de herfst van 1989.

Alexander Dubcek verdwijnt snel in de vergetelheid. Op 1 september 1992 komt hij op 70-jarige leeftijd om bij een verkeersongeluk tussen Praag en Bratislava. De auto waarin hij zit als medepassagier raakt van de weg. "Op een recht stuk, bij goed weer. Merkwaardig", zegt zijn zoon Pavol, die twijfelt over de toedracht.

Lees hieronder verder.

Mensen steken autobanden in brand in de Praagse straten als protest tegen het optreden van het Warschaupact.Beeld AFP

Geschiedenisvervalsing

Jaren later, in 2015, wordt de Praagse Lente voor een derde keer besmeurd. Rusland herschrijft de geschiedenis met een documentaire van de staatszender Rossiya 1. Tot woede van zowel de Tsjechische als de Slowaakse regering - het land valt in 1993 vreedzaam uiteen - claimen de documentairemakers dat het Warschaupact wel moest ingrijpen omdat de NAVO de communistische regering in Praag wilde omverwerpen. De makers baseren zich op 'onbekend materiaal' uit Sovjet-archieven. Tsjechië spreekt van 'klinkklare leugens', Slowakije van het verdraaien van historische feiten.

De waarheid is dat de legermacht van het Warschaupact juist geen enkel risico loopt als ze binnenvalt. Dubcek en andere leiders hadden herhaaldelijk gezegd dat zij geen geweld wilden gebruiken, gewapend verzet is er niet. Het Westen deed al niets in de aanloop naar de ondergang van de Praagse Lente en doet nu ook niets. West-Europa hield er nooit echt rekening mee dat het zou gebeuren en de VS hebben een andere oorlog aan hun hoofd: Vietnam. Brezjnev kan in Tsjechoslowakije rustig zijn gang gaan.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234