Woensdag 17/07/2019

Onderwijs

5 lessen voor proffen én studenten: "Er zijn afgestudeerden die nog geen foutloze zin kunnen schrijven"

Denk aan de studenten bij grootscheepse hervormingen. Het is een van de lessen uit het nieuwe boek 'Onder rectoren'. Beeld BELGA

Vergeet de studenten niet, laat de universiteit geen bedrijf worden en kijk goed waar de echte macht ligt. Het nieuwe boek Onder rectoren biedt niet alleen een blik achter de schermen van de Vlaamse universiteiten, maar geeft professoren, studenten en politici ook vijf broodnodige lessen.

1. Macht ligt niet altijd waar ze hoort

"Aan de universiteit is er maar één de baas: de verkozen rector." Kerkjurist Rik Torfs zei het in 2013, vlak voor hij rector werd van de KU Leuven, vol overtuiging. Veel buitenstaanders zien rectoren als machthebbers die veel te zeggen hebben. Natuurlijk schuilt hier een kern van waarheid in, maar de werkelijkheid is een stuk genuanceerder. Torfs kwam terecht in een organisatie waar met name ererector André Oosterlinck, eveneens voorzitter van de Associatie KU Leuven, en de bij het grote publiek onbekende Koenraad Debackere, de algemeen beheerder van de universiteit, de touwtjes in handen hebben.

Slechts weinig mensen waren op de hoogte van de interne machtsstrijd die tussen 2013 en 2017 plaatsvond. Torfs had weinig tot niets te zeggen over de financiën van de universiteit, de personeelsdienst en de administratie. "Ik blijf dat een gevaarlijke zaak vinden voor de KU Leuven", zegt Torfs, inmiddels rector af. "In de politiek zie je een grotere machtsspreiding. De N-VA bepaalt het debat, maar kan niet alleen regeren. Aan de KU Leuven is de algemeen beheerder formeel gezien niet de baas, maar de facto wel. Het gaat om mensen die niet verkozen zijn, die boven het hoofd van de academische wereld beslissen en over wie de gemiddelde academicus bijzonder weinig ­weet."

Volgens Torfs wilden Debackere en Oosterlinck dat hij louter een ceremoniële rol opnam. Debackere gaat hier niet op in. "Ik zit niet in de cockpit alle beslissingen alleen voor te bereiden en te nemen." Oosterlinck meent dat Torfs een fout heeft gemaakt. "Toen Rik startte, hebben we hem onmiddellijk gesproken. We hebben hem gezegd dat we wilden samenwerken. Als hij toen ja had gezegd, was hij vandaag nog rector geweest. Maar hij besloot om onze kennis niet te gebruiken. De huidige rector (Luc Sels, RA) heeft eerst Koen en mij gecontacteerd."

Ook aan de UGent fungeert de rector niet als een CEO. Anne De Paepe, rector tussen 2013 en 2017, gaf in het verleden meermaals aan dat ze gevangen zat tussen de raad van bestuur en de decanen. De elf faculteiten hebben bijzonder veel te zeggen en kunnen blokkades tegen het rectoraat opwerpen. Politicoloog Carl Devos, eveneens ambassadeur van de universiteit in West-Vlaanderen, meent daarom dat een Gentse rector het moet hebben van charisma, overtuigingskracht en een sterk intern netwerk.

Huidig rector Rik Van de Walle zit op dezelfde lijn. "Met een UGent­-prof, en zo hebben we er ongeveer 1.500, kun je in een leger niets aanvangen. Wanneer een generaal op het slagveld 'bukken' zou roepen, dan zouden ze alle 1.500 rechtop gaan staan en vragen waarom. Je kunt hier je wil niet doordrukken. Het gaat gewoon niet. Als je dat wel probeert te doen, zal je in de structuren verloren lopen."

2. Vergeet de studenten niet

Een grote hervorming? Lang niet altijd zijn studenten en het universitair onderwijs daarmee gebaat. Zowel bij de invoering van het semestersysteem als de Bologna-hervorming, waaruit de bachelors en masters ontstonden, kregen academici en studenten te horen dat het onderwijs erop zou vooruitgaan. Meerdere betrokkenen stellen dat zij bedrogen uitkwamen.

"Het heeft de studenten niet geholpen en het heeft de slaagcijfers niet verbeterd", zegt Devos. "Ik herinner mij nog de colleges van mijn promotor Helmut Gaus. We debatteerden gewoon anderhalf uur. Als ik dat vandaag zou proberen, steken studenten meteen hun hand op: 'Professor, moeten we dit kennen?' Voor ons was de opleiding de essentie van ons leven. Ik zeg niet dat die visie heilig is, maar vandaag is de studie een onderdeel van hun leven."

Ook op andere vlakken zijn de studenten veranderd. Zij zijn, in zekere zin, uitgegroeid tot afnemers van onderwijs. Zij betalen, de universiteiten moeten kwaliteit leveren. "Als eerstejaars na vier lessen, een kwart van het semester, niet mee zijn, halen ze het niet", zegt Devos. "Alles gaat aan een verschroeiend tempo. We geven studenten geen tijd meer om te wennen. Er is steeds hervormd met de beste bedoelingen, maar het heeft op het terrein niets opgeleverd. Ik vrees dat een nieuwe hervorming van het academiejaar dat ook niet zal doen."

Er bestaat ook een tegenbeweging. Zo wil Caroline Pauwels, rector van de VUB, in de toekomst verschillende brede bachelors, onder meer in letteren en wijsbegeerte, gaan aanbieden. Vandaag bestaat die al in de sociale wetenschappen. "We zijn het allerbelangrijkste uit het oog verloren, namelijk dat we studenten een breed fundament van kritisch denken moeten meegeven. Zij moeten breed worden opgeleid. Waarom zou iemand die communicatiewetenschappen studeert, geen wiskunde willen volgen?"

Anne De Paepe, UGent-rector van 2013 tot 2017, en Rik Torfs, KU Leuven-rector in dezelfde periode, in januari 2017. Beeld BELGA

3. Sta ook eens stil bij Limburg

Hasselt ligt ver van Brussel. Niet zozeer in kilometers, wel in gedachten. Op dit moment telt de UHasselt zo'n 6.300 studenten. Rector Luc De Schepper wil er tien opleidingen bij om te groeien tot 10.000 studenten. Maar de KU Leuven staat, ook dankzij haar politieke invloed, al jaren fors op de rem. Het is een opmerkelijke houdgreep, zeker omdat de twee universiteiten voor verschillende studies samenwerken. Zo levert de KU Leuven docenten voor de rechtenopleiding in Limburg. In ruil worden de opbrengsten verdeeld.

In het verleden hadden onder meer Oosterlinck en Torfs moeite met zulke akkoorden. Gek is dat niet. In Antwerpen, Oost-Vlaanderen en West-Vlaanderen is de concurrentie onder de daar gevestigde universiteiten alleen maar toegenomen. In Limburg speelt de KU Leuven een thuismatch. "Voor de Leuvense opleidingen bio-ingenieur en pedagogische weten­schappen zouden extra Hasseltse opleidingen verregaande gevolgen hebben gehad", zegt Torfs. "We wil­den daarom de ambities van de UHasselt on hold zetten. En dat is in zekere zin ook gelukt."

Ook bij de huidige rector Luc Sels lijkt er weinig animo te bestaan om de UHasselt nieuwe opleidingen te gunnen. "De UHasselt wil tien nieuwe opleidingen. Het pro­bleem is dat zo'n beweging tegelijk de aspiraties in West­-Vlaanderen zal voeden. De Kortrijkzanen en de lokale politiek dromen al langer van een volwaardige universi­teit (vandaag ligt er een campus van de KU Leuven, RA)." Het verklaart waarom verschillende betrokkenen aangeven dat De Schepper met handen en voeten aan Leuven is gebonden.

De Hasseltse rector blijft strijdbaar. "Vlaanderen moet eens kritisch naar zijn eigen beleid kijken. Er wordt heel weinig in Limburg en West­-Vlaanderen geïnvesteerd. Toen wij de rechtenopleiding kregen, kostte dat de KU Leuven 300 studenten. In ruil krijgt ze financiële compensatie. Als wij met 3.000 studenten stijgen, nemen eindelijk ge­noeg Limburgers deel aan het Vlaamse universitair onder­wijs. Stel dat de KU Leuven daardoor 2.500 studenten misloopt: je kunt me niet wijsmaken dat ze daardoor in de pro­blemen raakt.”

4. Ga voor rimpelloze rectorverkiezingen

"Mochten de voorzittersverkiezingen van de vakbond net zo spannend verlopen, dan haalden ze ook de voorpagina's." Een dik jaar na de veelbesproken rectorverkiezingen in Gent en Leuven maakt Devos de balans op. "Van alle werelden die ik goed ken, van de economische tot de politieke en de universitaire, is de academische het hardst. Dat vertaalt zich in een rectorver­kiezing waarin alles heel persoonlijk verloopt."

Aan de UGent gooide een ingewikkelde verkiezingsprocedure – de winnaar moest minstens twee derde van de stemmen halen – roet in het eten. In het verleden was dit geen probleem, omdat de verkiezingen onder enkele honderden vertegenwoordigers werden beslecht. Nu mochten alle 50.000 UGent'ers meestemmen.

Guido Van Huylenbroeck, die het opnam tegen de uiteindelijke winnaar Rik Van de Walle, zag ook hoe de Gentse strijd persoonlijk werd. Het afscheid van Anne De Paepe, die verklaarde onder druk te zijn gezet, speelde daarbij een grote rol. "We wisten dat het een gepolariseerde strijd zou worden en dat wij de underdog waren. We gingen ons ook een beetje amuseren. Zo viel de stress al voor een stuk weg."

In Leuven ging het er weinig anders aan toe. Toenmalig rector Torfs kwam in verschillende dossiers, waaronder het vertrek van topdokter Stefaan Van Gool, onder vuur te liggen. Ook verweet tegenkandidaat Sels hem dat de KU Leuven onder zijn leiding 'te arrogant' was geworden. "Sels koos voor een korte campagne", zegt oud-vicerector Georges Gielen. "Zijn team heeft volledig op de man gespeeld om Torfs' reputatie te schaden. Er was te weinig tijd om alle beschuldigingen te weerleggen of om rechtzettingen te vragen."

Sels benadrukt dat hij altijd een zekere terughoudendheid tegenover de pers aan de dag heeft gelegd. "Altijd, ook tijdens de campagne. Maar ik vind het nooit leuk, of het nu voor of tegen mij is, als de KU Leuven negatief in het nieuws komt. Ik denk wel dat de finale discussies rond de rectorverkiezing veel minder op de uitslag hebben gewogen dan toen in het heetst van de strijd werd gedacht. Eigenlijk vind ik dat het hier nog wel is meegevallen als ik vergelijk met wat er in Gent is gebeurd."

Torfs ziet het juist anders. "Ik heb aan drie rectorverkiezingen deel genomen, maar dit was duidelijk georkestreerd. Sels wist goed genoeg dat hij alleen op die manier kon winnen. Ik vond dit erger dan alles wat ik in de politiek heb gezien."

5. Laat de universiteit geen bedrijf worden

Wat is een universiteit nu eigenlijk? Is ze een veilige haven waar het denken volledig vrij is en jongeren onbezorgd tot ontwikkeling kun­nen komen? Of is ze langzamerhand opgegeten door een economische logica en is ze uitgegroeid tot een be­drijf waarin studenten niet meer zijn dan klanten en de omzet primeert?

Het zijn geen makkelijke vragen. Er bestaan ook geen makkelijke antwoorden. Vanaf de jaren 90 moesten de universiteiten meer met elkaar in concurrentie gaan, verantwoording afleggen en de resultaten van het onderzoek te gelde maken. "Natuurlijk vind ik het normaal dat wij aan de overheid rekenschap moeten afleggen", zegt Van de Walle. "Maar vind ik het een goede zaak dat alles en iedereen, tot op het niveau van de individuele academicus, rekenschap moet afleggen? Absoluut niet."

De afgelopen jaren ontstond een wildgroei aan doctoraten. Het aantal predoctorale onderzoekers steeg tussen 1999 en 2014 met 83 procent. Bij de postdoctorale onderzoekers gaat het om 145 procent. In de tussentijd nam het aantal docenten dat hen begeleidt 'slechts' met 29 procent toe. Ook op publicatievlak zijn de effecten zichtbaar. Opmerkelijk is dat de Vlaamse onderzoekers voor 83 procent van hun financiering moeten kampen met concurrerende onderzoekers. In andere landen krijgen wetenschappers veel meer vaste (en dus meer zorgeloze) financiering.

"Tegenwoordig heb je zowel op het vlak van onderwijs als in het onderzoek heldere productielijnen die niet per se op kwaliteit zijn gericht", zegt Torfs. "Wetenschappers zitten vast in kwantitatieve systemen, waarin zij worden aangespoord om zo veel mogelijk toppublicaties te bekomen die vervolgens door bijna niemand worden gelezen. Je probeert zo veel mogelijk studenten te halen en vervolgens zo veel mogelijk diploma's af te leveren. Een diploma is daar­door minder waard geworden. Je komt soms mensen tegen die aan de universiteit zijn afgestudeerd, maar die nog geen foutloze zin kunnen schrijven."

Bijna alle (oud-)rectoren spreken van perverse effecten, zoals meer werkdruk, en ijveren voor ingrepen. Sels heeft meer moeite met die visie. "We beconcurreren elkaar helemaal niet murw. Ik vind dat we als academici heel erg moeten opletten dat we niet aan nestbevuiling doen." De Leuvense ererector Oosterlinck treedt hem bij. "Vroeger konden professoren een project beginnen als het hen uitkwam. Nu moeten we efficiënter draaien. Als wij willen overleven, moeten we op een aantal domeinen vooroplopen. Competitie is goed. Wie ijvert voor minder, lijkt te pleiten voor een NMBS-­universiteit: nooit op tijd en doen wat ze wil."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden