Donderdag 22/04/2021

4 vrouwelijke debutanten

Wat wordt er toch driftig gedebuteerd in de Nederlandse letteren, en dan vooral door vrouwelijke auteurs. Maar of iedereen het wondersprookje van Lize Spit zal beleven? Vier recente debuten van vrouwen gewikt en gewogen.

Vrouwen schrijven niet met hun tieten, het is de lichtjes provocatieve titel van een pas verschenen essaybundel waarin het nieuwe feminisme in stelling wordt gebracht. En waarin een aantal vrouwelijke schrijfsters dubben over genderrollen, alledaags seksisme en achterstelling in letterenland.

Op het debutantenfront lijkt er alleszins weinig aan de hand. We worden dezer dagen bijna overstelpt door vrouwelijke eerstelingen. Kleeft er trouwens wel iets typisch vrouwelijks aan deze debuten? Stuk voor stuk hadden ze door een man geschreven kunnen zijn. Heleen Debruyne voert een mannelijke schlemiel op, Paulien Cornelisse laat een cavia kantooravonturen beleven en het ontheemde hoofdpersonage van Sophia Kurpershoek is vrij universeel. En Roos van Rijswijk schrijft op een rauwe manier over een misgelopen moeder-zoonrelatie.

Maar laten we de vier romans vooral op hun merites beoordelen en niet aan de hand van de politiek correcte seksebarometer.

1 Een verzameling schetsen

Paulien Cornelisse (°1976) hoeft in Nederland maar ergens haar hoofd te vertonen, of er wordt hardop gelachen. Met haar grote kuif en welgebektheid is ze sinds haar schalkse taalboek Taal is zeg maar écht mijn ding een fenomeen. Met opvolger En dan nog iets (2012) versterkte ze dat effect nog. Nu waagt ze zich voor het eerst aan een roman.

Alhoewel, roman. Je kunt het ook een verzameling schetsen noemen. Voor haar prozadebuut koos Cornelisse voor de eigen-beheerformule: omdat ze haar eigen merk is geworden én alle touwtjes strak in handen wilde houden. Toch oogt het boek vrij traditioneel.

Minder gewoon is het hoofdpersonage: een gezellig behaarde cavia, werkzaam op de communicatieafdeling van een bedrijf vol streberige collega's. Het knaagdier kwijt zich plichtsbewust van zijn taken maar kampt - zoals iedereen - met onaangename kantoorsores. Caaf moet een opdringerige ex afweren en valt voor de collega-cavia Enzo. Logisch. Een afslanking hangt als een zwaard van Damocles boven het hoofd. Houvast zoekt Caaf bij een portie paperclips in haar lade.

Vooral de dialogen - heel Hollands van signatuur - drijven dit boek met forse kracht vooruit. Met De verwarde cavia schreef Paulien Cornelisse een soort update van De collega's, Het eiland en The Office. Typerende dialoog: 'Hij heeft een burn-out', zei Cavia. 'Iedereen die tien jaar in de IT zit, krijgt een burn-out', zei Enzo. 'En als je die niet krijgt, is er iets mis met je.'

De verwarde cavia gaat erin als zoete koek en is balsem op de wonde voor veel kantoorpikken. Maar literair blijft dit een lichtgewicht. Het zal Cornelisse met haar absurdistische je-ne-sais-quoi worst wezen. Haar laconieke, ontwapenende blik maakt veel goed. Helaas wentelt ze zich iets te vaak in de rol van publiekspleaser, mikkend op de makkelijke lach.

Paulien Cornelisse,De verwarde cavia, eigen beheer, 160 p., 14,99 euro

2 Vaudeville vol cultuurclashes

Met haar onverschrokken visie op vrouwelijke seks liet Heleen Debruyne (°1988) zich al duchtig opmerken in de talkshow Van Gils & gasten. Het 'hoofd vrouwenzaken' lijkt gedreven door de ambitie om seksdiva Goedele Liekens tot een braaf didactisch miepje te degraderen. Op Vuile lakens, haar podcast over 'seks en lichaam', sloopt ze de laatste taboes, van vrouwelijk ejaculaat tot menstruatiebloed, full in the face.

De Radio Klara-medewerkster debuteert nu met het ontwapenende De plantrekkers, een tragikomisch en bij momenten hilarische roman die zich voltrekt in het provinciestadje Roeselare en omstreken.

Debruyne leidt ons binnen in het leven van de schlemielige informaticus Willem die na zijn scheiding in een zekere apathie verglijdt. Maar wanneer hij via zijn ondernemende broer Lionel kennismaakt met de Russische diva Sofiya en de uit Italië afkomstige Mariella, ontspoort zijn bestaan volkomen. 'Sofiya riep iets op bij Willem, hij vermoedde een diep begraven wanhoop in haar, een duister gat waar hij uit wilde sleuren.'

Wanneer Willem garant moet staan voor de overkomst van Sofiya's moeder (Mamoesjka) uit Rusland, gaan de poppen nog steviger aan het dansen. Willem raakt in zijn woning opgezadeld met Sofiya en Mamoesjka, terwijl hij intussen onverhoeds het bed deelt met Mariella. Maar of dat een match made in heaven is? Het is de zwarte volleyballer Max ('best intelligent voor een sporter') die Mariella's 'dijen plots warm maakt'.

Debruyne laat een reeks rommelige levens met elkaar interfereren in deze vaudeville vol cultuurclashes en knipogen naar haar West-Vlaamse roots. Een voor een blijken de hoofdpersonages goedmoedige plantrekkers, tussen wie de brave en naïeve Willem een beetje verloren loopt.

Debruyne vertelt met veel smaak, maar verliest zich regelmatig in zijpaden en een overdosis personages (een oud debutantenzeer), en bezondigt zich ook aan stramme, al te 'getelefoneerde' dialogen. De gebeurtenissen rollebollen over elkaar heen in deze roman, die soms een kruising lijkt van Tom Lanoye's Het derde huwelijk en een vintage Dimitri Verhulst.

Toch claimt De plantrekkers geen pretentie en wordt het boek nergens navrant. Je leest het uit met een monkelende glimlach om de lippen. En dat is niet verkeerd.

Heleen Debruyne, De plantrekkers, De Bezige Bij, 208 p., 19,99 euro

3 Wietrokers op de veranda

Voorbij waren al die dagen gegaan, het lijkt een titel afkomstig uit het weemoedige oeuvre van Patrick Modiano. Maar het is wel degelijk een zinsnede van Nescio die Sophie Kurpershoek (°1989) gebruikt en ooit aan het huilen bracht. 'Voorbij waren al die dagen gegaan en voorbij zouden nog vele dagen gaan, en al die dagen zouden mijn verwachtingen onvervuld blijven en mijn verlangens onbevredigd.'

Met Nescio toont ze verder weinig affiniteit, of het moet haar voorkeur zijn voor die onaangedane, korte zinnetjes. Toch dekt zijn devies vrij goed de lading van deze roman. Er spatten immers flink wat doelloosheid en wanhoop van de pagina's af.

Kurpershoek schrijft een roadnovel met een weliswaar behoorlijk stationair karakter. Ze voegt er een snuif Jack Kerouac aan toe en nog veel vaker refereert ze aan William Faulkner en de unheimische films en beelden van Wim Wenders (met Paris, Texas als koploper).

Het hoofdpersonage is een filosofiestudente, die net haar eerste film heeft afgewerkt maar in complete dubio zit over wat ze met haar leven van plan is. Dat de piepjonge Kurpershoek onverholen autobiografisch schrijft, stopt ze niet weg. De parallellen met haar eigen leven zijn legio. Zonder een plan - tenzij een zoektocht naar zichzelf - trekt ze naar Oklahoma. Sophie belandt via couchsurfing tussen diehard veganisten en klaplopers én treft er een verwante ziel: Kevin, met wie het wonderwel klikt.

Toch dobbert het boek maar wat voort. 'Veel gedaan, niks gevoeld. Een rare gewaarwording', staat er. En dat lot ondergaat ook de lezer. Kurpershoek neemt de clichés op de hak, maar ontkomt er zelf niet aan. Plots verzucht ze: 'Tennessee Williams, waarom heb je me laten geloven dat liefde vol passie kan zijn, dat een gebroken hart pijnlijk mooi kan zijn?' En ze kampt met 'een ongelofelijke angst om alleen te zijn'. Wietrokende personages vol ennui, gehang op veranda's én een overdosis ontheemding: het soortelijk gewicht van het boek blijft vluchtig als ether.

Maar ondanks alle voorspelbaarheid proef je toch enig potentieel bij deze schrijfster. Er zijn slechtere boeken geschreven over verveling.

Sophie Kurpershoek,Voorbij waren al die dagen gegaan, Atlas/Contact, 128 p., 16,99 euro

4 Kruisende levens

Onheilig, het debuut van Roos van Rijswijk (°1985), is een doordachte literaire compositie. Ze fileert het thema van de schurende relatie tussen een larmoyante moeder en een verloren zoon. Kruisende levens die langs elkaar heen blijven scheren.

Nochtans zijn er redenen genoeg voor een toenadering. De in Amsterdam wonende Angélique is terminaal ziek, ze heeft 'een lijf gevuld met zwarte stippen', 'ik probeer de gezwellen toe te spreken 's nachts'. Zal ze het nieuws aan haar zoon Miguel melden, die bij haar is verwekt door een Mexicaan, daarna uit haar leven verdween en nu in het Duitse kuuroord Nieheim woont?

Een erg gewild kind is hij niet, die Miguel, geboren op de toiletten van De Bijenkorf. Spoedig volgt de verwijdering. Toch brengt ze hem per brief op de hoogte. Waarna Miguel terugkeert naar Amsterdam, zonder dat hij er weet van heeft dat Angélique naar Nieheim is afgereisd. Zo blijven ze langs elkaar heen lopen, in een mislukte synchronie.

Op vraag van haar stervensbegeleider Jacoba documenteert Angélique in een dagboek haar aftakeling. Het gulpt er allemaal uit: haar onvolkomenheden, haar schaarser wordende contacten, haar verongelukte man, haar nukken en vreemde verlangens. Afwisselend komen we in de derde persoon meer te weten over Miguel. Werkzaam bij een bouwbedrijf is de quasi ongeletterde in zijn sas in zijn huis op een berg, met zijn rare kompaan Jorge.

Onheilig ontlokte in ieder geval felle reacties. Een lezing bij de Nederlandse boekhandel The Read Shop werd afgezegd toen de organisatoren ontdekten dat er te veel seks in het boek zat. Nou ja, dat valt best mee. Tenzij je geschokt bent door het feit dat ook een terminaal zieke naar porno kijkt en masturbeert.

Maar dat de toon bij momenten rauw en ongepolijst is, staat buiten kijf. Vooral in de monologen van Angélique is Van Rijswijk fel en toont ze zich een taboeloos waarnemer. De vertelstem van Angélique is geslaagd, de fragmenten over Miguel zijn dat wat minder.

Dat Van Rijswijk naar het einde toe haar boek wat laat zwabberen, nemen we er bovenop. Dit is een panacherijk debuut over verstoorde ouderliefde en pijnlijke aftakeling. Grote thema's die toch nergens door de strot worden geduwd. Van Rijswijk is daarmee de krachtigste debutante van dit kwartet.

Roos van Rijswijk,Onheilig, Querido, 224 p., 18,99 euro

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234