Maandag 20/09/2021

‘3Abschied’ danst op Mahler en ensceneert zijn eigen ontstaan

3Abschied van Anne Teresa De Keersmaeker en Jérôme Bel is een werk dat zijn eigen ontstaan ensceneert, met name de twijfels, problemen en vragen die de choreografen teisterden bij het vermetele project om te dansen op ‘Der Abschied’, Gustav Mahlers romantische bespiegeling over de dood. Het antwoord dat ze vonden, is paradoxaal: het is een dans die zowel onverzettelijk als extreem kwetsbaar is.

Dans van onverzettelijke kwetsbaarheid

Op een podium naar een cd luisteren, eigenlijk is het ongehoord in de opera. En toch opent 3Abschied zo. De ‘3’ in de titel zegt het al: in de hele voorstelling hoor je de muziek drie keer. Eerst hoor je dus een plaatopname, eentje uit 1950 van Bruno Walter, met de toen al doodzieke Kathleen Ferrier als zangeres. Met het orkest al op het podium speelt De Keersmaeker de cd af. Zonder uitleg. Het orkest luistert aandachtig en spoort zo het publiek aan hetzelfde te doen. Wat zo geënsceneerd wordt, is hoe de choreografe de muziek leerde kennen. Hoe ze geraakt werd door de tekst die geïnspireerd is op Chinese poëzie over afscheid nemen en sterven. Zowel de muzikanten als de danseres zijn heel gewoontjes gekleed. De danseres draagt banale spullen als een T-shirt, een jeansbroek en laarzen. Ook dat suggereert dat we eerder getuige zijn van een werkproces dan van een opvoering. Als ze de opname abrupt stopt, geeft De Keersmaeker heel wat uitleg. Ze vertelt hoe Thierry De Mey haar die muziek leerde kennen en hoe ze niet alleen verlangde om er op te dansen, maar ook om het lied te zingen (hoewel dat quasi onmogelijk is voor ongetrainde stemmen). Ze legt uit dat Mahler via het lied met zijn eigen nakende dood omging. Opzienbarend was haar ontmoeting met Daniel Barenboim. De pianist en dirigent droeg haar sinds ‘Verklärte Nacht’ een warm hart toe, maar had grote bezwaren tegen een dans op Mahler. Dat kan de muziek alleen ontkrachten, was zijn idee.

Dan volgt de live uitvoering van de muziek door het Kamerorkest van de Munt. Ze spelen de bewerking voor klein orkest van Arnold Schoenberg, met de Britse alt Sara Fulgoni die schittert als zangeres. Meteen duiken twee problemen op. Het eerste is plaatsgebrek: het orkest neemt immers de hele breedte van het podium in beslag. De Keersmaeker, die tijdens de tweede en derde muziekuitvoering ook danst, kan niet veel meer doen dan laveren tussen de muzikanten. Het tweede probleem is dat zangeres Fulgoni door haar zeggingskracht, inleving en gebarentaal alle aandacht opzuigt. Je merkt meteen dat niets de gevoelswaarde live zo sterk overbrengt als de menselijke stem. Had Barenboim dan gelijk? Jérôme Bel lijkt even de meubels te willen redden met een interludium. Hij ventileert enkele ideetjes om de dans meer te laten spreken. Wat als we bijvoorbeeld de dood uitbeelden door de muzikanten één na één te laten vertrekken? Of beter nog, als ze één na één ‘doodvallen’? Het orkest voert die suggesties gehoorzaam uit. In de zaal heerst er wat hilariteit. Niemand neemt dit helemaal ernstig, al toont Bel wel hoe moeilijk het kan zijn om een verhouding te vinden tussen muziek en een tekst die zo beladen is. Dan zegt Bel dat er in het geniep, buiten het orkest om, een tweede choreografie ontstond, met enkel Fafchamps op de piano. Die derde ‘Abschied’ is uiterst ongewoon. Zowel choreografisch als muzikaal lijkt het eerder op stamelen. De Keersmaeker zingt het lied zelf, begeleid door Jean-Luc Fafchamps op piano. Niet alleen kan ze de muziek nauwelijks aan, ze danst ook bijna onzeker. De dans komt nauwelijks van de grond, stokt voortdurend en is soms wankel. Al dansend maakt De Keersmaeker het podium vrij: stoelen en muziekstandaarden vliegen in de hoek. Op het einde doet ze haar laarzen uit, en danst ze op dikke wintersokken. Ze blijft dansen als ook de laatste pianoklank al weggestorven is. Ze dwaalt af tot in de duisterste verte van het podium, tot ze nog slechts een stipje is. En dan zie je een haast smachtende beweging van de armen omhoog, als een kind dat naar zijn moeder reikt of een stervende die een laatste keer het leven wil vastpakken. Geboorte en dood in één gebaar.De Keersmaekers antwoord op de kunstige taal van Mahler benadert de nulgraad van dansen en zingen. Het is een enorme gok en geeft een extreem effect. Gaandeweg zit je echter op het puntje van je stoel. Dit blijkt immers veel meer dan een effect: er drijft echte breekbaarheid en ontroering boven in de hulpeloze klanken en gebaren. Misschien had Barenboim gelijk dat er geen klassiek choreografisch antwoord bestaat op Mahler. Maar dit antwoord, een weerloze overgave, ontroert wel. 3Abschied nog t.e.m. zaterdag in de Munt, daarna op tournee met Ictus.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234