Maandag 18/11/2019
Berlin Wall Memorial. Op de achtergrond: de portrettenwand met burgers die hun ontsnappingspoging niet overleefden.

De val van de Muur

30 jaar na de val: waar staat de Muur nog overeind?

Berlin Wall Memorial. Op de achtergrond: de portrettenwand met burgers die hun ontsnappingspoging niet overleefden. Beeld Alamy Stock Photo

Ooit bestond de Berlijnse Muur uit 155 kilometer aan beton en hekwerk. Daar blijven vandaag, precies 30 jaar na de val, alleen nog maar fragmenten van over. We speurden naar overblijfselen van een verdeelde stad.

Bornholmer Strasse: een Lidl op een historische plek

Op de vooravond van 9 november 1989 was het hek van de dam. Letterlijk. De Oost-Duitse overheid kondigde aan dat elke burger van de DDR voortaan het land zou mogen verlaten via een van de Oost-Duitse grensovergangen. Waarop kuddes Oost-Berlijners richting Muur stroomden. Om 23.52 uur opende de eerste grenspost: die aan de Bornholmer Strasse. Duitsers uit het oosten drumden de Bösebrücke over en vielen vrienden, familieleden en volslagen onbekenden uit het westen in de armen. Kurken vlogen uit champagneflessen. Die godverdomse Muur, de klootzak die Berlijn 28 jaar lang in tweeën spleet, was niet meer. Duitsland was weer één.

Dertig jaar later zijn de wachttorens en grenshuisjes aan de Bösebrücke verdwenen. In plaats daarvan staat een Lidl. Een paar jaar geleden herdoopte Berlijn dit verlaten hoekje naast de brug tot Platz des 9. November 1989, maar op enkele bespoten stroken Muur en een verdwaalde toerist na doet niets vermoeden dat deze locatie in de geschiedenisboeken staat.

Bernauer Strasse: 1,4 km spoedcursus

Dan spreekt de Bernauer Strasse, twee kilometer verderop, meer tot de verbeelding. In dit openluchtmuseum krijg je een waarheidsgetrouw beeld van hoe het ooit geweest moet zijn: grijs en grauw. Een deel van de Todestreiffen wordt hier in originele staat bewaard. In dat 'niemandsland' tussen de tweedelige muur schoten wachters met scherp. Duitse schepers, gaashek, greppels, prikkeldraad en een stil alarm moesten ontsnappers het extra moeilijk maken. De matten met ijzeren pinnen, vlak achter de eerste muur, kregen de bijnaam 'Stalins gazon'. Hoe moeilijker de overheid het z'n eigen bevolking maakte, hoe groter de drang om te proeven van het leven in het westen. Oosterlingen ontsnapten via riolen, metrogangen, duikboten en auto's met geheime compartimenten.

De Gedenkstätte Berliner Mauer is in feite een 1,4 kilometer lange spoedcursus over de Muur. Op de zijkant van een woonblok schreeuwt een grote foto om aandacht. Een jongen in militaire plunje springt over prikkeldraad. Schaapsherder Conrad Schumann was 19 jaar toen hij hier op 15 augustus 1961 op wacht stond en naar het westen hupte. Hij overleefde het. Een 12 meter lange, roestige portrettenwand, vlak bij het Nordbahnhof, eert de 136 Oost-Duitsers die hun ontsnappingspoging niet konden navertellen. Vooral jonge mannen betaalden hun vrijheidsdrang met hun leven.

Dit portret van een springende Conrad Schumann maakt deel uit van de Berlin Wall Memorial. Beeld Alamy Stock Photo

De arbeiderspaleizen aan de Karl-Marx-Allee

Iets verder weg van de Muur uitte de scheiding van tafel en bed zich in de architectuur. Na de verwoesting in de Tweede Wereldoorlog (dichter Bertolt Brecht omschreef de stad als 'de puinhoop in de buurt van Potsdam') wilde het Oost-Duitse regime Berlijn heropbouwen naar z'n droombeeld. Een grootse boulevard verving de nauwe stegen, sombere huizen en donkere achtertuinen van weleer. Weg met het ouderwetse beeld van een Europese stad.

In de Karl-Marx-Allee, toen nog Stalinallee, kun je desgewenst een voetbalveld aanleggen tussen de kolossale muren van steen aan weerszijden van de straat. Het ideale toneel voor de 1 meiparade en uitingen van militaire macht. In de 'arbeiderspaleizen' in suikertaartstijl kon de echte held van de natie - de werkmens - genieten van modern comfort, zoals centrale verwarming.

Bijna tien jaar lang sierde een standbeeld van Stalin deze straat. In 1961 werd de man van staal omgesmolten tot een bronzen ezel en een sabeltandtijger, die nog steeds in Tierpark Berlin Friedrichsfelde, de zoo van Oost-Berlijn, staan. In Café Sibylle (Karl-Marx-Allee 72) kan je wel nog replica's van het oor en een stuk van de borstelsnor van Stalin bewonderen. Het interieur is al sinds de opening in 1953 niet meer veranderd. Sibylle mag met z'n grote vensters, Sovjetmeubels en koffiekopjes uit oma's kast nogal nadrukkelijk inspelen op 'ostalgisch' sentiment, het is welkom tegengif voor de strakke, hippe koffiehuizen elders in de stad.

Kunst en selfiesticks aan de East Side Gallery

Begin jaren negentig waren de Berlijners dat onding van een Muur zo beu, dat ze er zo snel mogelijk vanaf wilden. Na de figuurlijke val van de Muur werd dus al snel begonnen aan de sloop ervan. Zogenoemde 'muurspechten' sloegen met voorhamers gaten, die na een tijdje groot genoeg waren om erdoor te wandelen. Sommige stukken Muur belandden in opslagplaatsen, andere werden vermalen en gebruikt voor de aanleg van Autobahn. Daarom dat er slechts weinig van overblijft.

Gelukkig is er de East Side Gallery, het langste ononderbroken en bekendste stuk Berlijnse Muur. In 1990 verfden ruim honderd kunstenaars hun ode aan vrede en hereniging. Dat leidde tot iconische beelden. Denk aan de Trabant die door de Muur breekt of het graffitikunstwerk van Dmitri Vrubel, waarin Sovjetleider Leonid Brezjnev speeksel uitwisselt met DDR- bons Erich Honecker.

Nu is de East Side Gallery de bezienswaardigheid waar toeristen het vlotst hun selfiesticks bovenhalen. De bekendste muurwerken zijn als postkaart te koop in elk kraampje. Dat mag je jammer vinden, maar het houdt de herinnering aan het rebelse Berlijn van punk en anarchie wel levend.

Checkpoint Charlie of Snackpoint Charlie?

In vergelijking met de East Side Gallery heeft Checkpoint Charlie een wel heel hoog Disneyland-gehalte. Aan die grenspost, waar Amerikaanse en Russische tanks tegenover elkaar stonden tijdens de Koude Oorlog, kan je nu een foto nemen met een replica van het oude wachtershuisje of een Russische militaire pet kopen. Uiteraard is er ook een McDonald's. 'Snackpoint Charlie', zo noemen Berlijners de straathoek smalend. Het stadsbestuur is de 'Disneyficatie' zo beu, dat het gaat optreden tegen bijvoorbeeld acteurs die, verkleed als grenswachten, toeristen geld aftroggelen als ze een foto nemen. En dat is nog maar het begin, want Berlijn moet geen Amsterdam of Barcelona worden, werd afgelopen week stoer verkondigd.

Checkpoint Charlie. Beeld AFP

Tränenpalast: hete tranen op het asfalt

Dan gaat het Tränenpalast (Reichstagufer 17) respectvoller om met de nalatenschap. Met z'n glazen muren heeft het Tranenpaleis iets van een bibliotheek of een hip museum voor moderne kunst, maar vergis je niet: de suggestie van openheid camoufleert enkel het gebrek aan transparantie in Oost-Duitsland.

Van 1961 tot 1989 was het Tranenpaleis, de grenspost aan het station Friedrichstrasse, een akelige plaats. Hier patrouilleerden vopo's, agenten van de Volkspolizei, met honden en wapens. Norse officieren onderwierpen burgers aan kruisverhoren alvorens hun documenten van de juiste stempels te voorzien. Of niet. Dit was de grenspost voor de gewone Berlijners die van de ene naar de andere kant reisden. Vooral West-Berlijners dan, want ossi's kregen haast nooit een reisvergunning. Oost-Duitsers kwamen hier vooral adieu zeggen tegen westerlingen die na een bezoek huiswaarts keerden. De naam verwees naar de tranen die op het asfalt vielen.

De permanente tentoonstelling slaagt er behoorlijk in om dat benauwende sfeertje van intimidatie en onbehagen op te wekken. Dankzij ouderwetse tegels en een wandklok uit de jaren 60, bordjes die aanmanen tot orde - Fotographieren ist nicht gestattet! - en claustrofobische paspoortcabines. Inclusief spiegels op het plafond die de Stasi gebruikte om reizigers in de gaten te houden.

Persoonlijke voorwerpen brengen de verhalen tot leven. Haastig gekribbelde kaarten met ontsnappingsroutes. De porseleinen ballerina en het prentenboek dat kinderen meesmokkelden. Het Tranenpaleis was verantwoordelijk voor onnoemelijk veel smart. Hier voel je dat muren nooit mensen of ideeën in bedwang kunnen houden. Toch niet voor altijd.

Beleef de Berlijnse Muur

2019 staat in het teken van de val van de Muur. Dit weekend culmineert dat in een festival met onder meer poëzie, rondleidingen en panels met historici. Een selectie.

- Kunstenaar Patrick Shearn verzamelde 30.000 Berlijnse wensen en maakte er een gigantisch, kleurrijk tapijt van. Zijn Visions in Motion lijkt boven de Strasse des 17. Juni te zweven.

- Geen Berlijn zonder feestje. Tijdens de European Club Night organiseren collectieven uit heel Europa een clubavond op een Berlijnse locatie. België doet ook mee: Meakusma Festival houdt op zaterdag 9 november een nacht lang Club Arkoada open.

- Op de Spree markeren lichtgevende boeien de grenzen tussen oost en west. De lichtinstallatie What is here now, what once was here is dit weeekend te bewonderen.

- Met behulp van de app MauAR brengt je telefoon de Muur tot leven. Gratis via de website mauar.berlin.

- Berlijn is een prima fietsstad. Verschillende organisatoren bieden fietstours (met of zonder gids) langs alle belangrijkse spots aan, onderstaande website biedt een overzicht.

Info en het volledige programma via visitberlin.de

De monumentale Karl-Marx-Allee verbindt de Alexanderplatz met de Frankfurter Tor. Beeld Alamy Stock Photo
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234