Zondag 15/09/2019

Interview Brexit

3 ervaren EU-correspondenten blikken vooruit: ‘Boris Johnson verkoopt het onverkoopbare. Dat is de enige hoop’

Boris Johnson voor zijn ambtswoning. Beeld AFP

Stevent het Verenigd Koninkrijk onder premier Boris Johnson af op een harde brexit en een splitsing van het land? Drie ervaren EU-correspondenten blikken vooruit. ‘Zijn meerderheid is zo krap dat zijn regering snel kan vallen.’

Hoe beoordelen jullie de eerste week van Boris Johnson als premier?

John Palmer was begin jaren negentig in Brussel correspondent voor The Guardian, toen Boris Johnson er nog verslag uitbracht voor The Daily Telegraph. “Johnsons aanstelling is buitengewoon”, zegt hij, vandaag Europa-colleges docerend aan de Britse Universiteit van Sussex.

“Ze reflecteert een onomwonden crisis in de Britse politiek en een identiteitscrisis van de Britten. Johnson werd leider van ons land op een platform van populistisch Engels nationalisme. Géén Brits nationalisme, wens ik te benadrukken. Met Johnson aan het roer verandert ook de natuur van de Tories zelf. De oude, imperiale, partij van premiers Churchill, Macmillan, Heath en Thatcher is onhérkenbaar veranderd. Ze begeeft zich nu op het identitaire terrein van de Brexit Party van Nigel Farage. Johnson is een enorme shock voor het Britse politieke systeem, wiens eenheid op het spel staat.”

Alex Barker, de Brusselse hoofdcorrespondent van The Financial Times, vindt dat Johnson “een grote gok” neemt door harde brexiteers hoofdrollen te geven in zijn nieuw kabinet. “Met deze ongewoon dramatische verandering komt hij zijn oude bondgenoten van de Leave-campagne tegemoet. Dit luidt een grote koerswijziging in, zowel voor de Europees-Britse relaties als voor zijn eigen partij.”

Florian Eder, auteur van de dagelijkse Brusselse Playbook-blog bij Politico: “In zijn eerste toespraak beloofde hij de brexit op 31 oktober en een activering van het land. Natuurlijk is dat precies wat zijn aanhang het liefst wil horen. Zijn beloftes zijn lang niet zo makkelijk uitvoerbaar als hij ze voorstelt.”

Maakt hij zijn belofte waar om de brexit uit te voeren op 31 oktober?

Palmer: “Ik hoorde niemand die daarop vertrouwt, zelfs niet bij zijn aanhangers. Ik sluit nieuw uitstel niet uit. Johnson wil daar vooralsnog niet van weten. Alleen, dit is een man die zijn denken in een oogwenk verandert....

“Het no deal-scenario zou hoe dan ook leiden tot chaos en crisis in het Lagerhuis. Net daarom zie ik Johnson alsnog akkoord gaan met cosmetische aanvullingen aan het brexitakkoord, al moet hij dan het risico nemen dat sommige harde brexiteers hun steun laten vallen.

“Zijn tijd als premier zou hoe dan ook wel eens van heel korte duur kunnen zijn, want hij is in elke situatie erg kwetsbaar voor verlies bij een vertrouwensstemming.”

Eder: “Johnson beloofde de brexit uit te voeren én het land te verenigen. Dat is al een tegenstelling. De huidige situatie is onveranderd. De helft van het land is tegen de EU, de andere helft is tegen de brexit. Johnsons eerste probleem is al dat hij het Withdrawal Agreement (het bindende scheidingsakkoord dat May overeenkwam met de EU maar is afgeschoten in het Lagerhuis, MR) wil heronderhandelen maar de EU dat niet wil openbreken. Brussel wil enkel praten over wijzigingen aan de niet-bindende, bijhorende, Politieke Verklaring. Zijn tweede probleem is dat er in zijn Lagerhuis nu slechts een meerderheid is voor één scenario: géén no deal. Alle andere opties roepen verdeeldheid op.”

Barker: “Als het VK op 31 oktober vertrekt, dan zal dat zonder deal zijn. Het is moeilijk in te beelden dat Johnson voor die datum een nieuw brexitakkoord kan onderhandelen en de uitvoeringsbesluiten door het Lagerhuis kan laten stemmen.”

John Palmer. Beeld rv

Is er nog ruimte om te onderhandelen met de EU?

Eder: “Het is politiek uiterst complex om in het scheidingsakkoord nog te sleutelen aan de – door Johnson afgeschoten – backstop voor de Noord-Ierse grens. (Deze noodoplossing moet garanderen dat, als er aan het einde van de tweejarige transitie na de brexit geen akkoord is dat het vrije grensverkeer tussen Ierland en Noord-Ierland regelt, de grens toch open blijft. Controles zouden immers een schending zijn van het Goede Vrijdag-vredesakkoord uit 1998. Tot er een oplossing komt zou het hele VK in een douane-unie met de EU blijven, MR).

Palmer: “Ik geloof niet dat je het scheidingsakkoord kan openbreken. De EU zal dat niet aanvaarden, onder druk van Ierland. Met goede redenen. Het is potentieel catastrofaal om tussen de Ierse Republiek en Noord-Ierland terug een veiligheidsgrens te maken. Enkel aan de politieke verklaring valt te sleutelen. Maar harde brexiteers in zijn omgeving willen nu een snelle ‘clean break’. Voor een geordende brexit zou Johnson steun nodig hebben van een deel van de Labour-oppositie. Zijn getrouwen zouden dat als verraad zien.”

Barker: “Het grootste probleem in deze onderhandelingen heet Boris. De grootste troef van deze onderhandelingen heet ook Boris. De nieuwe premier beschikt over het vermogen om het onverkoopbare te verkopen, en dat is het enige wat de EU op dit moment hoop geeft dat een onderhandeld vertrek alsnog mogelijk is.”

Boris Johnson tijdens zijn debuut als premier in het Lagerhuis Beeld AP

Zijn huidig mandaat is slechts 92.153 stemmen van Conservatieve partijleden groot. Zijn er geen verkiezingen nodig?

Palmer: “Ja, er is daar zelfs een debat over onder zijn eigen aanhangers. Als hij afstevent op een crisis heeft hij een grotere meerderheid nodig om te overleven. Een mogelijk probleem is dan dat hij na nieuwe verkiezingen een akkoord zou moeten sluiten met de Brexit Party van Farage, wat VS-president Trump openlijk bepleit. Alleen zou zo’n samenwerking wel eens de dood kunnen inluiden van de Conservatieve partij zelf. Haar raison d’être kan verdwijnen.

“Niemand is ook zeker hoe de oppositie zou scoren bij verkiezingen. Sommige peilingen geven Labour nu voor het eerst sinds lang een lichte voorsprong. Labour zou mogelijk een kleine meerderheid halen, maar zou samen met de Liberaal-Democraten én de Schotse nationalisten (SNP) ook een pact kunnen vormen.”

Eder: “Er zijn in de EU twijfels over de legitimiteit van Johnson, maar de Britse grondwet geeft nu eenmaal een partijvoorzitter van de meerderheid het recht premier te worden. Volgens peilingen zijn nieuwe verkiezingen voor Johnson nu riskant.”

Barker: “Het is zeer goed mogelijk dat Johnson het land nog moet raadplegen om een rechtstreeks mandaat te krijgen. Zijn meerderheid is zo krap dat zijn regering snel kan vallen. Hij koos een kabinet dat veel weg heeft van een campagneteam. De gok wagen om nieuwe verkiezingen uit te schrijven is altijd zeer moeilijk voor nieuwe premiers. Gordon Brown bevond zich in dezelfde situatie (toen hij overnam van Tony Blair, MR) en beklaagde zich later dat hij het niet deed. Theresa May deed het wel en beklaagde zich dat ze het wel deed. Dit zal nu op Boris wegen, en moeilijker worden naargelang hij went aan de macht.

“In elk geval betekenen verkiezingen ook nieuw brexituitstel.”

Maakt de linkse oppositie kans om Johnson beentje te lichten?

Palmer: “De linkse oppositie moet eerst in eigen boezem kijken. Johnson en Farage hebben een doelgroep aangeboord van kiezers die origineel niet rechts zijn maar ‘left behind’, achtergelaten door links in de voormalige industriegebieden waar Labour sterk stond. Dat viel samen met de neergang van de staalindustrie, de scheepswerven en de macht van de vakbonden. Dat milieu is als dusdanig niet imperialistisch maar voelt zich verraden door de elite van het partijpolitieke midden, die hen onvoldoende beschermde tegen de gevolgen van de financiële crash van 2008. Deze mensen zijn beïnvloedbaar door een sterke man. Ze liggen niet wakker van het ‘back to India’-verhaal. Ze worden wel aangetrokken door leiders die boven het politieke strijdgewoel weten uit te stijgen. Ik vrees dat we vandaag de prijs betalen voor het falen van centrumrechts en –links, ook in continentaal Europa, waar tot op zekere hoogte eenzelfde evolutie plaatsvond.

“De oppositie die nu voor Johnson het meest telt, is de interne tegenstand in zijn Lagerhuisfractie. Twee minderheden van de Tories kunnen zijn leven zuur maken. De gematigden gaan de kant kiezen van de oppositie als er over een No Deal moet worden gestemd. De harde rechtse brexiteers zullen tegen hem stemmen als hij toch een brexitakkoord sluit met de EU, maar dan vindt Johnson misschien steun bij de oppositie.”

Kan Johnson het Verenigd Koninkrijk bij elkaar houden?

Palmer: “Hoewel Boris niet de intentie heeft om het Verenigd Koninkrijk op te breken zou zijn no deal-retoriek kunnen leiden tot het uiteenvallen van het VK. In Schotland zal volgens polls de steun voor de onafhankelijkheid oplopen tot 54 procent als we de EU verlaten zonder akkoord. In Noord-Ierland kan elke poging om de grenscontroles met de Ierse Republiek terug in te voeren uiteindelijk leiden tot een vereniging van Ierland.”

Eder: “Bij een no deal is niet alleen de economie in gevaar maar ook de eenheid van het land. Ook zonder brexit blijft het land diep verdeeld.”

Barker: “De eenheid van het land is een van Johnsons grootste en ernstigste uitdagingen. In de Britse familie bouwt zich veel spanning op. Hij is een polariserend figuur. Hij belooft het land bij elkaar te brengen maar de brexit uitvoeren zal net de stress op de unie versterken.”

Is Boris Johnson geschikt genoeg voor het premierschap?

Palmer: “Johnson was de EU-correspondent van The Daily Telegraph op hetzelfde moment dat ik de EU-correspondent was voor The Guardian. Voordien kende ik ook al zijn vader Stanley, een directeur milieuzaken bij de Commissie. Zijn gezin was altijd heel pro-Europees, maar Boris had in Brussel de reputatie van een komiek. Zijn eerste verhalen waren nonsens. Ze waren ofwel uitgevonden of overdreven. Eind jaren tachtig werd hij hierdoor een populair symbool bij de eurosceptici, ook al was zijn ‘waarheid’ gebaseerd op misverstanden of bewust verbogen. Van die periode heeft hij ooit zelf gezegd dat dit het moment was waarop hij proefde van de macht, en dit hem opgetogen maakte.

“Vanaf dan werd hij te politiek. Wist je dat hij al in 1992 een rol speelde in de overwinning van Nee in het Deense Maastricht-referendum? Enkel en alleen omdat zijn artikels uit The Telegraph daar werden vertaald in een lokale krant en gebruikt door de tegenstanders.

“De rest is geschiedenis: hij werd MP, Londens burgemeester, buitenlandminister en is nu premier. Toch blijf ik het moeilijk vinden om hem ernstig te nemen, al is zijn aanstelling een ernstige realiteit.

“Mijn grootste twijfel is zijn gebrek aan focus. Boris is niet goed in het beheren van grote dossiers, maakte op dat vlak reeds grote fouten als buitenlandminister. Als hij fouten maakt als premier kan dat catastrofale gevolgen hebben.”

Eder: “Het contrast tussen Johnson en zijn voorganger May kan niet groter zijn. Haar benadering van politiek leverde haar niets voor niets de bijnaam ‘Maybot’ op. Johnson belooft meteen grootse plannen. De reserves die men daarvoor heeft in Brussel worden voor hem grote hordes.”

Barker: “Johnson heeft niet de stamboom van een gewone politicus, laat staan van een premier. Zijn verleden is kleurrijk. Toch kan je nooit voorspellen hoe mensen in de belangrijkste job zich gaan gedragen. Soms zijn er met het perfecte CV die worstelen, soms zijn er met een catchy achtergrond die het net makkelijker afgaat.”

Verwacht u van het nieuwe Europese duo Charles Michel-Ursula Von der Leyen een andere aanpak?

Barker: “EU-brexitonderhandelaar Michel Barnier, Raadsvoorzitter Donald Tusk en Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker zullen in september en oktober nog met Johnson onderhandelen. Bij uitstel zie ik Michel en Von der Leyen niet afwijken van de bakens die hun voorgangers uitzetten. Behalve bij een slordige no deal-brexit die alles van tafel veegt. Dan wordt hun taak enorm.”

Eder: “Von der Leyen zei al dat ze niet plant om het VK te verstoten. Ze is bereid meer tijd te gunnen. Tegelijk krijgt ze wel af te rekenen met een verzuurde stemming in de EU. Het was al tekenend dat het laatste uitstel slechts zes maanden was. Veel leiders vinden het welletjes. ‘Wil je vertrekken? Vertrek dan!’, is de gedachte. Johnson zal behoedzaam moeten zijn. Zelfs huidig Raadsvoorzitter Donald Tusk was cynisch in zijn felicitatiebriefje: ‘Ik kijk ernaar uit je te ontmoeten om – in detail – onze samenwerking te bespreken.’” (Een knipoog naar een berucht interview waarin Johnson moest bekennen belangrijke details van het brexitakkoord niet te kennen, MR).”

Alex Barker. Beeld Financial Times

Wordt hij de ‘Britse Trump’, zoals de VS-president zelf zei?

Palmer: “We moeten oppassen met beiden te vergelijken. Ze hebben veel gemeen in stijl, maar hun politieke en persoonlijke achtergronden zijn toch verschillend. Trump is een nativist, heeft een anti-buitenlandse agenda en moet voor zijn herverkiezing steunen op christelijke fundamentalisten. Johnson zal deze ideeën niet aanhangen en zal vermijden racistische uitspraken te doen. Als hij dat toch zou doen zou dat negatieve effecten hebben, ook in zijn partij.

“Johnson is in de eerste plaats een politicus die probeert nieuw leven te blazen in de herinnering van een imperiale identiteit. ‘Wij waren ooit een grootse natie en kunnen dat opnieuw worden’, stelt hij. De dag dat Schotland en Noord-Ierland hun eigen weg dreigen te gaan, spat deze droom uit elkaar.”

Eder: “Beiden worden vergeleken door hun onvoorspelbaarheid. Voor Boris klopt dat. Een U-bocht voor eind oktober is niet uitgesloten. Voor Trump klopt dat niet. Hij voert uit wat hij in zijn campagne zegt. Daarom wordt hij ernstig genomen. Johnson moet zich op dat vlak nog bewijzen.”

Florian Eder. Beeld rv

Wat gebeurt er als we eind oktober toch een brexit zonder akkoord krijgen?

Barker: “Dan krijgen we een omwenteling die we in de EU gedurende decennia niet gezien hebben. Het is hoogst uitzonderlijk dat een land van de ene op de andere dag handelsbarrières opwerpt, een gevolg van een no deal. Tegelijk kunnen we er van zeker zijn dat beide zijden hun best gaan doen om de kosten zoveel mogelijk te drukken. Sommige kosten worden wel onvermijdelijk, en voor politici aan beide kanten van het Kanaal een onbetreden pad.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234