Maandag 10/05/2021

2001, het jaar van Ruslan Ponomarjov

'We zijn nog niet eens halverwege 2001, maar het moet al heel raar lopen als Kasparov de schaak-Oscar voor dit jaar niet krijgt', verscheen er vorig jaar (DM 6/6). Kasparov had zopas na een episch duel met Kramnik het nieuwe supertoernooi van Astana op zijn naam geschreven, nadat hij eerder al de traditionele evenementen in Wijk-aan-Zee en Linares met vlag en wimpel gewonnen had. Ruim een half jaar later blijkt dat de nummer één van de wereld bij de toekenning van de Oscar 2001 dan toch flinke concurrentie zal ondervinden. Niet van Kramnik en zeker niet van Anand, de nummers twee en drie van de wereldranglijst - beiden beleefden een vrij kleurloos schaakjaar - maar wel van de 18-jarige Oekraïense WK-finalist Ruslan Ponomarjov.

Brussel

Van onze medewerker

Wouter Janssens

In de tweede jaarhelft kwam Kasparov nauwelijks nog in actie in klassieke toernooien, en beperkte hij zich tot optredens in frivolere evenementen, zoals een kloksimultaanvoorstelling tegen het Tsjechische Olympiadeteam. Ondertussen snelde Ponomarjov van het ene succes naar het andere. De Oekraïense belofte won in eigen land toernooien in Charkov en Kramatorsk en deelde de eerste plaats in het Europees kampioenschap in het Macedonische Ohrid, het sterkste open toernooi ooit. Met een overwinning op een Russische tegenstander in de slotronde hielp de jongeling Oekraïne op het WK voor landenteams aan zijn eerste zege in een teamkampioenschap. Op Kreta behaalde hij ook nog eens een topscore op het EK voor clubteams. Als klap op de vuurpijl plaatste Ponomarjov zich in december in Moskou voor de finale van het Fide-WK, die volgende week van start gaat. Als Ponomarjov de finale tegen zijn landgenoot Ivantsjoek wint, wordt hij de jongste wereldkampioen uit de schaakgeschiedenis. Ponomarjovs prille carrière wordt gekenmerkt door een gestage vooruitgang en een grote regelmaat. Hij leerde schaken toen hij zeven was. In 1995 werd Ruslan jeugdwereldkampioen in de categorie tot twaalf jaar, in 1996 Europees jeugdkampioen in de categorie tot achttien jaar en in 1997 werd hij als veertienjarige wereldkampioen in dezelfde categorie. Bovendien werd hij toen de jongste grootmeester aller tijden, een record dat inmiddels in het bezit is van de Chinees Xiangzhi Bu.

"Aan het jeugd-WK tot twintig jaar doe ik niet mee, omdat ik wereldkampioen bij de volwassenen wil worden", verklaarde Ruslan toen al zelfbewust. Hij zette zijn woorden kracht bij door een memorabele zege in het Zone-toernooi van Donetsk in 1998, waar hij negentien grootmeesters achter zich liet en zich als vijftienjarige plaatste voor het wereldkampioenschap, net zoals een zekere Bobby Fischer dat veertig jaar eerder deed...

Nochtans ontbreekt het Ponomarjov niet aan kritische zin. Zowel qua spelstijl als qua uiterlijk wordt hij vaak met ex-wereldkampioen Anatoli Karpov vergeleken. Tot vervelens toe. Vorig jaar bromde hij in een interview: "Dat kan kloppen. Zowel Karpov als ik maken veel technische fouten, en we laten onze tegenstanders ontsnappen. Misschien zeggen sommige daarom wel dat onze spelstijl op elkaar gelijkt." Ponomarjov staat juist bekend om zijn fabelachtige eindspeltechniek, gekoppeld aan voortreffelijke strategische kwaliteiten en een niet aflatende hardnekkigheid, zowel in gunstige als in ongunstige posities. Gewoonlijk zegt hij dat hij "zich vereerd voelt met de vergelijking, maar dat hij zijn eigen stijl heeft en geen model voor ogen houdt".

Als het onderwerp vrouwen wordt aangesneden, geeft Ruslan journalisten steeds hetzelfde antwoord: "Voor meisjes heb ik geen tijd." We zullen zien... Maar ondanks zijn onverholen WK-aspiraties vindt hij wel de tijd om in Kramatorsk rechten te studeren. De Oekraïner wordt gesponsord door de Oekraïense industriële reus Donbas. Schaken is in Oekraïne de derde sport na voetbal en boksen.

Ponomarjov is een man van ideeën. Zijn benadering van de studie van schaakopeningen is professioneel, maar beperkt zich niet tot het ontwikkelen van een reeks varianten. Ter illustratie een curieus verhaal dat dateert uit 1995, toen Ruslan deelnam aan de halve finales in het Oekraïens jeugdkampioenschap in Vinnitsa. Zijn coach speelde met een collega een vrije partij, waarin de Siberische val keihard dichtklapte in het Morra-Gambiet van de Siciliaanse verdediging: 1. e4 c5 2. d4 cxd4 3. c3 dxc3 4. Pxc3 Pc6 5. Pf3 e6 6. Lc4 Dc7 7. 0-0 Pf6 8. De2 Pg4! (Opgepast, daar gaat-ie:) 9. h3?? Pd4! en wit geeft op, want hij gaat mat of verliest zijn dame. De epiloog van deze partij mag er wezen. Op het moment dat de spelers de schaaktafel verlieten, viel een reusachtig stuk plaaster uit het plafond recht naar beneden op de plek waar beiden seconden eerder nog aanzaten. Alsof de Siberische valstrik het leven van de coach gered had.

De volgende dag speelde Ponomarjov met zwart tegen Surjadny. De opening was aangenomen damegambiet. Na de zetten 1. d4 Pf6 2. Pf3 d5 3. c4 dxc4 4. e3 e6 5. Lxc4 c5 6. 0-0 a6 7. a4 Pc6 8. De2 Dc7! 9. Pc3 Ld6 10. dxc5 Lxc5 11. e4 keek Ruslan naar boven, merkte naar eigen zeggen een scheurtje in het plafond op en speelde snel Pg4, waarna wit moest opgeven wegens mat of dameverlies. Ponomarjov had zijn notatieformulier amper ondertekend, en zijn coach stond al naast hem. Zonder opkijken wierp Ponomarjov hem toe: "Ik heb gewonnen dank zij de Siberische valstrik, en niet in het Siciliaans."

Over de kansen van Ponomarjov in de aanstaande WK-finale tegen zijn geniale landgenoot Ivantsjoek hebben we eerder al uitgeweid. Kasparov geeft Ponomarjov een kans van 45 procent. Persoonlijk zou ik een gokje op Ponomarjov durven te wagen. Vreemd genoeg speelden Ponomarjov en Ivantsjoek tot nu toe slechts één keer tegen elkaar, namelijk in 2000 tijdens de Fide World Cup in het Chinese Shenyan. Het werd een inhoudsrijk gevecht, waarin Ponomarjov zijn illustere tegenstander aanvankelijk overspeelde, maar in opkomende tijdnood toch nog aan het kortste eind trok. Hopelijk krijgen we over een week in de WK-finale partijen met evenveel peper te zien.

Wit: Ivantsjoek

Zwart: Ponomarjov 1. e4 g6 2. d4 Lg7 3. c4 d6 4. Pc3 Pf6 5. Pf3 0-0 6. h3 e5 7. d5 Ph5 8. Ph2 Pa6 9. g3 Pc5 10. b4 Pa6 11. Tb1 (In deze stelling een nieuwe, maar logische zet. Ponomarjov reageert adequaat:) f5 12. exf5 Lxf5 13. Tb3 Df6!! (Een volslagen verrassing voor Ivantsjoek, die in de denktank ging tot hij nog slechts een half uur bedenktijd overhield. De standaardreactie Pf6 zou wit na 14. Lg2 een positioneel voordelige stelling opleveren. De tekstzet houdt een gevaarlijk stukoffer in waarmee zwart de witte koningsstelling in het centrum op de korrel neemt. Meteen 14. g4 is twijfelachtig: Ld3 15. Le3 Lxf1 16. Pxf1 Pf4 17. Th2 e4 18. Pxe4 Dh4 19. Pfg3 Tae8 met sterke zwarte druk.) 14. Le3 Pf4! 15. Pb5? (Verliest een pion zonder voldoende compensatie. 15. h4 of 15. b5!? zijn zeker sterker, hoewel zwart ook dan stevig aan het roer staat.) Pxh3! 16. Dd2 Tae8 17. Le2 h5 18. c5 Ld7 19. Pc3 Pf4 20. c6 Lc8 21. Lxa7 Pxe2 22. Dxe2 e4 23. 0-0 Df5?! (Geeft wit in deze razend ingewikkelde stelling de kans om te hergroeperen.) 24. Td1 Kh7 25. Pb5 Df7 26. Ld4 e3? (Ponomarjov wil het te mooi doen. Duidelijker is bxc6 27. Lxg7 Kxg7 28.dxc6 Le6 29. Tc3 Tb8 30. a4 Pxb4...) 27. fxe3 bxc6 28. dxc6 Lh6? (En hiermee geeft zwart zijn voordeel helemaal weg. Na Le6 29. Tf1 De7 30. Txf8 Txf8 31. Lxg7 Dxg7 32. Tb1 De5 staat hij nog steeds gewonnen.) 29. e4! Le6? (Pb8! Na de tekstzet neemt wit het heft in handen.) 30. Pxd6! cxd6 31. Tf3 De7 32. Dxa6 Txf3 33. Pxf3 Lg4 34. Dd3?! (Tf1 Dxe4 35. Te1) d5 35. e5 (exd5? Dd6) Tf8?? 36. Lc5 Df7 37. Lxf8 Dxf8 38. Tf1 Dxb4 39. Ph4 De4 40. Dxe4 dxe4 41. Tf7 Kg8 42. Tf6 Le3+ 43. Kf1 Lb6 44. e6 e3 45. Txg6+ Kf8 46. Txg4 hxg4 47. Pf5 en zwart geeft op.

Wit: Ponomarjov

Zwart: Barejev

1. e4 g6 2. d4 Lg7 3. Pc3 d6 4. f4 a6 5. Pf3 b5 6. Ld3 Pd7 7. e5 e6 8. 0-0 Pe7 9. De1 Lb7 10. a4 b4 11. Pe4 d5 12. Pc5 Pxc5 13. dxc5 a5 14. Le3 0-0 15. Pd4 Dd7 16. Dh4 f6 17. Dh3 Pf5 18. Pxf5 exf5 19. Ld4 fxe5 20. fxe5 Tae8 21. Dg3 Te6 22. Tfe1 De7 23. c3 bxc3 24. bxc3 f4 25. Dg4 Lxe5 26. Dxe6+! Dxe6 27. Txe5 Dg4 28. Te7 Tf7 29. Te8+ Tf8 30. Te7 Tb8 31. Tf1 Lc6 32. g3! g5 33. Tg7+ Kf8 34. Txf4+ en zwart geeft op.

Wit: Kh1, Db7, Ta1, Te3, Lc1, Pg1, pia4, b2, g2, h2.

Zwart: Kg8, De6, Tc8, Td1, Pg6, pia5, b4, f7, g7, h7.

1. ... Txg1+! 2. Kxg1 Txc1+ en wit geeft op.

Aagaard - Kempinski (1998)

Wit: Kg5, Dg2, Th6, pia2, b5, d5, e6.

Zwart: Kg7, Db7, Tc4, Le8, pia7, b6, d4, d6, e7.

Wit speelt en wint.

Als Ponomarjov de finale tegen zijn landgenoot Ivantsjoek wint, wordt hij de jongste wereldkampioen uit de schaakgeschiedenis

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234