Donderdag 08/12/2022

16.744 blote vrouwen

De heer Phillips, een vreemdeling op aarde

door Marnix Verplancke

John Lanchester

Uit het Engels vertaald door Arjen Mulder en Maaike Post, Prometheus, Amsterdam, 222 p., 665 frank.

Stel dat uw trein over een minuut vertrekt en dat u nu pas het perron op komt lopen, welke wagon neemt u dan, de eerste die u tegenkomt of de tweede? De tweede, zegt u waarschijnlijk, want alle anderen nemen de eerste en ik mag dan wel wat laat zijn, dat is nog geen reden om de hele reis te staan. Maar stel nu dat iedereen denkt als u, wat is dan het resultaat? Een overvolle tweede wagon en een eerste waar slechts een paar onwetenden en een paar slimmeriken in zitten. Dus toch maar de eerste nemen?

De meesten onder ons hebben dit weleens bij de hand gehad, maar we maken er geen probleem van. We denken gelukkig ook aan belangrijker zaken, of beter gezegd, we durven ook aan belangrijker zaken te denken. Voor de heer Phillips, hoofdfiguur van John Lanchesters gelijknamige roman, geldt dat niet. Zesentwintig jaar lang is hij iedere dag op hetzelfde uur opgestaan om zich vanuit zijn verkavelingshuisje in de Londense periferie te voet en daarna met de trein naar Waterloo Station te begeven. Hij is boekhouder in een cateringbedrijf. Sinds de sector in crisis verkeert komt zijn taak neer op het ontslaan van de goedkoopste mensen - zij moeten immers de kleinste ontslagvergoedingen krijgen. Tot het op een dag zijn eigen beurt blijkt te zijn.

Werkloos, na al die jaren, hij durft er niet aan te denken. En dat doet hij dan ook niet. De eerste dag van zijn nieuwe leven doet hij gewoon alsof er niets aan de hand is: hij staat op, ontbijt, neemt zijn koffertje en vertrekt naar het station. Wat hij die dag doet, vormt de inhoud van het boek. Hij wandelt in Battersea Park, bezoekt de Tate Gallery, luncht met zijn zoon Martin, duikt een pornobioscoop in, en daarna een kerk, drinkt een pint in een pub, neemt de trein terug naar huis en helpt een oud vrouwtje met haar boodschappen. Leuk, denkt u nu, is er ook een ander boek in de aanbieding?

En daar zou u volkomen gelijk aan hebben als er niet iets heel bijzonders aan de hand was met De heer Phillips. John Lanchester is het hier, net zoals vijf jaar geleden in zijn debuut De schuld van het genot, immers helemaal niet om een spannende plot te doen. Hij wil ons binnenvoeren in de geest van een bizarre vijftiger die voor het eerst van zijn leven met een andere wereld te maken krijgt. Daar, merkt hij, gebeurt heel wat: mensen springen met een elastiek om hun enkels van een kraan af, jongleren met brandende fakkels of verkleden zich als zwervers om op de bus schoolmeisjes te verleiden.

Maar bovenal maken we kennis met de obsessies van de heer Phillips: seks en cijfers. "Het kantoorleven is één erotische samenzwering," bedenkt hij. "Er zijn maar weinig kopieerapparaten waarmee geen afdruk van iemands achterwerk is vervaardigd." Over zijn secretaresse kan hij urenlang uitweiden. Niet dat hij ooit iets met haar gedaan heeft natuurlijk. Het blijft bij dromen. Phillips geeft die dromen een cijfer van een tot tien naar gelang van hun erotisch gehalte. Veelzeggend detail: zelfs in de hoogste categorie komt hij nooit aan de daad zelf toe. Tennisrokjes en blote billen winden hem op, een pornofilm niet.

Je hebt 2.868 keer meer kans om binnen een week te sterven dan om volgend weekend het grote lot te winnen, berekent hij, net zoals hij de minimale hoogte berekent die een brug moet hebben wil je, als je er van afspringt, alleen al door het contact met het water dood zijn. Het leukst is de heer Phillips wanneer hij zijn obsessies combineert en becijfert dat hij die dag 96,7 % kans maakt om geen seks te hebben. En één blik in een krant is hem genoeg om te beginnen uit te rekenen hoeveel meisjes er per jaar uit de kleren gaan in tabloids en mannenbladen. Hij komt tot het verbazingwekkende aantal van 16.744: "Dus er loopt een complete stad blote Britse vrouwen tussen ons, vermomd als normale mensen."

Vooral dat 'normale' is treffend. Lanchester maakt constant gebruik van zulke kleine, betekenisvolle woordjes om Phillips te beschrijven als een kleinburgerlijke Pietje precies. En ook de droge, afstandelijk-ironische vertelstijl sluit daar zeer goed bij aan: "De heer Phillips doet zijn ogen open en besluit dat hij thans officieel wakker is." De heer Phillips afdoen als een rare snoeshaan zou echter verkeerd zijn. Het boek heeft meer te bieden. Het is ook een haarscherpe doorlichting van onze hedendaagse maatschappij, waarin het verliezen van een baan zo erg is dat je er totaal de kluts van kwijt kunt raken.

Met zijn onbevangen blik zou de heer Phillips net zo goed een buitenaards wezen kunnen zijn bij zijn eerste bezoekje aan de aarde. Zo vindt hij op het bureau van zijn zoon - een zelfstandige die compilatie-cd's samenstelt - het nieuwste marketingboek: Hitler wint! Managementsvaardigheden van de grootste leider van Duitsland (en laat je niks anders wijsmaken). De vader is lichtjes uit het lood geslagen, terwijl de zoon het boek gewoon afdoet als de nieuwste ongein waar verder niets achter te zoeken valt. Het is een harde wereld geworden, zo vertelt hij later, de zekerheid van vast werk is vervangen door het dynamisme van het privé-initiatief. Drie jaar later kan hij steenrijk of straatarm zijn. Het geeft het leven een kick. En heel Londen blijkt door dit economische denken beheerst te worden.

Zo beschouwd is de heer Phillips helemaal geen malloot wanneer hij uitrekent hoeveel tijd hij al verloren heeft tijdens zijn leven, maar eerder een slachtoffer van de wereld. En hebben we niet allemaal weleens het gevoel door de omstandigheden overweldigd te worden? Zijn we niet allemaal, met onze eigen obsessies, een heer Phillips?

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234