Dinsdag 14/07/2020

150 jaar onder de grond

Metrolijn en levenslijn: de Londense Underground bestaat deze week 150 jaar. Wat is het mysterie van The Tube? En waarom speelt hij vaak een rol in films, romans en videoclips?

"To the gentleman wearing the long grey coat trying to get on the second carriage - what part of 'stand clear of the doors' don't you understand?" Zou de Britse humor ondergronds nog koeler zijn dan die van daarboven? Nochtans, en dat weet ook een geïrriteerde metrobestuurder, als er één plaats is in Londen die warmte genereert, dan is het wel The Underground. Broeierig in de zomer, tot 45 graden soms. Comfortabele beschutting tegen ijzigheid in de winter. Maar bovenal: reizen in de ondergrond is geen highway to hell. Integendeel, het is een ode aan het leven.

Drie miljoen mensen elke dag, al dan niet opeengepakt als verse ansjovis in een minuscuul bokaaltje. Dat is meer dan één miljard per jaar. En evenveel gemoedstoestanden. Verveeld, verliefd, verongelijkt, hoopvol, treurig, benieuwd naar wat nog komen gaat. Maar allen met één doel voor ogen: een eindbestemming, zo snel mogelijk.

The Tube, zoals de metro in de Britse mond genoemd wordt, is deze week 150 jaar geworden. Het is het oudste en op twee na grootste metrosysteem in de wereld. De toenemende verstedelijking zorgde er in de 19de eeuw voor dat Londen dichtslibde. Men legde treinsporen aan maar ook dat bleek niet voldoende. De enige mogelijkheid bestond erin ondergronds te gaan. En dus vond de eerste rit in de krochten van de stad plaats op 9 januari 1863, tussen Paddington en Farringdon op de Metropolitan Line. Vandaag telt het netwerk 402 kilometer en bedient het 270 stations. Ter vergelijking: de Brusselse metro (die werd aangelegd in 1976) bestaat uit amper 38 kilometer en 59 stations.

Geen Londen zonder Tube dus. Als de metro stilligt, zuigt hij tegelijk het leven uit de stad. Meer nog, The Tube is de stad. Daarvoor alleen al moet een mens naar Londen reizen. Om er te luisteren en te kijken op de metro, meer niet. Naar sjaaltjes van Louis Vuitton, kapsels uit de jaren tachtig, jassen die naar vuilnis stinken, hipsters en hun veel te grote brillen, nu en dan een Hyacinth Bouquet, meer dan honderd nationaliteiten, zo'n driehonderd talen door elkaar. Vergeet Shoreditch, Islington of Brixton: het echte Londense leven speelt zich in de ondergrondse af. Hier worden ruzies beslecht, deals gesloten, dromen uitgewisseld, plannen begraven, geliefden gevonden.

Geen wonder dat die metro een rol speelt in talrijke films. De Britse krant The Independent maakte een beknopt overzicht en begint bij het begin, namelijk de stille film. Underground van Anthony Asquith, uit 1928, is een verhaal over twee mannen, Bill en Bert, die verliefd worden op dezelfde vrouw, op dezelfde dag, in hetzelfde metrostation. A working-class love story, kortom, die voor de gelegenheid van de 150ste verjaardag van The Tube morgen wordt heruitgebracht in het Verenigd Koninkrijk.

Van de dood gered

Iets minder romantiek in Death Line van Gary Sherman. Deze klassieke horrorfilm uit 1972 trakteert de kijker op een reeks gruwelijke verdwijningen in de tunnels van The Tube tussen Holborn en Russell Square. Macabere conclusie: de dader is een kannibaal, een afstammeling van metroarbeiders die na een instorting voort moesten leven onder de grond. En zo is het echte leven ook in film nooit veraf: het bouwen van The Underground was uitputtend werk voor de arbeiders in die tijd, en sommigen van hen lieten het leven in de tunnels die de stad weer leefbaar maakten.

Recenter, en minder macaber, speelt een belangrijke scène van Skyfall zich af in de Londense metro. Daniel Craig zit in een spectaculaire achtervolgingsscène Javier Bardem op de hielen, en "terwijl 007 de natie aan het redden was, staan de metroarbeiders er maar wat bij", schrijft The Independent. "Geen flatterend beeld voor het metropersoneel. Nog een wonder dat grote vakbondsman Bob Crow niet tot een staking opriep." Een duidelijke sneer naar de vele stakingen van The London Underground de laatste jaren, die de stad al te vaak zo goed als lam legden.

Maar zoals Underground in 1928 al bewees, is The Tube in films veel meer dan akeligheid en actie. The Passionate Friends, van David Lean uit 1949 (en gebaseerd op een roman van H.G. Wells uit 1913), is een kronkelige film over liefde, huwelijk, en overspel. Tijdloze thema's, sowieso, met een spannende finale deze keer. Anns echtgenoot heeft haar de deur gewezen omdat hij denkt dat ze een affaire heeft met een andere man. Compleet kapot sleept ze zich naar het dichtstbijzijnde metrostation, gaat op de rand van het perron staan, en wacht ze tot de metro aanraast. De camera zoemt in op haar getekende gezicht, we zien haar haren waaien terwijl het treinstel nadert, en net op het moment dat je verwacht dat ze gaat springen, komt haar echtgenoot tevoorschijn en redt hij haar van een vreselijke dood.

Gelukkig kan het af en toe ook lichter. Ook aan romantische komedies biedt The Tube een thuis. Denk aan de onvermijdelijke Bridget Jones's Diary en Love Actually, maar ook aan Sliding Doors (1998) van Peter Howitt. Krzysztof Kieslowski achterna hanteerde Howitt het concept van twee alternatieve verhaallijnen. Helen (Gwyneth Paltrow) werd net ontslagen uit een hoge functie en wil de metro nemen om naar huis te gaan. Dat lukt haar in verhaal één, waarbij ze de charmante man James leert kennen. Als ze thuiskomt, vindt ze haar vriend Gerry in bed met een andere vrouw. Ze besluit hem te verlaten en een nieuw leven te beginnen. In verhaal twee echter schuiven de deuren dicht vlak voor ze kan opstappen, en wordt ze beroofd van haar handtas. Ze gaat te voet naar huis en vindt haar vriend onder de douche. Hoewel er ook in deze versie aanwijzingen zijn van zijn ontrouw, blijft ze bij hem en probeert ze haar leven weer op orde te krijgen.

Welk genre ook, filmmakers blijven inspiratie halen uit de onderwereld van het Londense transport. Niet verwonderlijk: de metaforen over eenzaamheid, massa, diversiteit, keuzes maken, romantiek en tragedie, liggen er voor het oprapen. Ook muziek is daar niet vies van. Waarom anders rijdt een huilende Duffy in een taxi naar Warwick Avenue, waar ze by the entrance of the Tube haar lief zal ontmoeten? "When I get to Warwick Avenue, I'll tell you baby that we're through", klinkt het hartverscheurend op de achterbank. Een einde en een nieuw begin, veel meer symboliek verdraagt een metrohalte niet.

Minder drama bij Madonna, die een metrostel op de Jubilee Line reserveerde, tussen Charing Cross en West Hampstead, om er een stomende scène op te nemen voor de videoclip van 'Hung Up'. Eerder waren er ook al The Prodigy, die hun demonische 'Fire Starter' opnamen in Aldwych Station, een voormalig en dus verlaten metrostation op de Picadilly Line. Suede volgde in 1997 en koos Holborn Station uit voor de videoclip bij 'Saturday Night'. Zo'n tien jaar later waren Goodge Street en Maida Vale Station de setting voor 'Believe' van de Chemical Brothers.

Ratio en passie

Uiteraard hebben ook schrijvers hun heil hebben gezocht in The Underground. Virginia Woolf bijvoorbeeld, die in Richmond woonde, een buitenwijk van Londen. Tussen 1915 en 1924 was de metro een soort van noodzakelijke levenslijn voor haar, die haar in het centrum van Londen bracht. "Ik kies niet voor de verstikkende slaappil van de voorstad, maar voor het gewelddadige geschok van de hoofdstad", klinkt het in de film The Hours. Op fictioneel niveau waren haar reizen op The Tube ook een middel om het idee van het eendimensionale 'ik' te slopen.

In 1928 schreef Aldous Huxley Point Counter Point, een roman over de eeuwige dichotomie tussen ratio en passie. Kritisch maar mild beschrijft hij de symptomen van de 'ziekte van de moderne mens'. Een vroege scène in het boek vindt plaats in de Londense metro. En recenter was er nog Atonement van Ian McEwan (2001), waarin een van de personages sterft tijdens een bomaanslag in Balham Tube Station tijdens de Tweede Wereldoorlog.

'What do we love about The Underground?' vroeg The Telegraph zich eerder deze week af. Het antwoord: de gekke en geweldige mensen, de straatmuzikanten aan de roltrappen, de architectuur van sommige stations, de poëzie die her en der de muren siert, zelfs de muizen die de reizigers gezelschap houden. En niet te vergeten: the map. Het plan dus, dat niet alleen je metroreis maar ook je leven richting geeft.

Op 13 en 20 januari kunnen toeristen en Londenaars een ritje maken met historische metrostellen, waaronder de Metropolitan Railway Jubilee Carriage No. 353, een van de oudste ondergrondse treinen die werken.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234