Woensdag 12/08/2020

Overzicht

10 iconische creaties uit het oeuvre van Panamarenko

‘The Aeromodeller’, een zeppelin, groeide uit tot het icoon van Panamarenko’s oeuvre.Beeld REUTERS

Henri Van Herwegen, beter bekend als Panamarenko, is gisteravond op 79-jarige leeftijd overleden. Het oeuvre van de Antwerpse kunstenaar is heel uiteenlopend, gaande van collages en gevleugelde en gemotoriseerde toestellen tot ruimte- en watertuigen. ‘The Aeromodeller’, een van zijn creaties, groeide uit tot hét icoon van Panamarenko’s werk.

‘The Aeromodeller’ (1969-1971)

In de periode 1969-1971 bouwde hij de zeppelin ‘The Aeromodeller’. Dat werk bestaat uit drie delen: een ballonvormig drijflichaam, gemaakt van lange aan elkaar gekleefde stroken pvc, een constructie met propellers en motoren voor voortstuwing en besturing en tot slot een gondel, opgevat als ‘woonruimte’, vervaardigd uit een buigzame in het zilver gespoten rietsoort. 

‘The Aeromodeller’ van Panamarenko in het MSK in Gent.Beeld Wannes Nimmegeers

De naam van het luchtschip ontleende Panamarenko aan een Engels tijdschrift voor modelbouwers en maakte hij officieel met de toevoeging 00-1PL (‘00’ voor de wettelijke identificatie van Belgische vliegtuigen, en ‘1PL’ voor ‘1ste Panamarenko Luchtschip’). Verschillende testvluchten mislukten, als ze al niet verboden werden.

‘Pepto Bismo’

In 1994 ontwierp hij de ‘Pepto Bismo’, een performant en draagbaar vliegapparaat dat door de piloot op de rug wordt gedragen. De titel van het vliegapparaat is ontleend aan het Amerikaanse geneesmiddel Pepto Bismol. De voortstuwing van de ‘Pepto Bismo’ gebeurt niet door de luchtverplaatsing via een ventilator, maar door een reeks korte hefschroeven die aangedreven worden door kleine maar krachtige motoren. Het helikopterprincipe stelt de piloot in staat loodrecht op te stijgen terwijl de besturing volledig door de lichaamsbeweging gebeurt. De kledij van de ‘Pepto Bismo’ komt uit Panamarenko’s persoonlijke garderobe.

‘Pepto Bismo’ van Panamerenko in de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België in 2005.Beeld AP

In 2003 laat galeriehouder Ronny Van de Velde zes bronzen exemplaren vervaardigen van de ‘Pepto Bismo II’. Eén ervan krijgt van de Stad Antwerpen een publieke plaats als monument op het Sint-Jansplein, centraal in de volkse wijk waar Panamarenko ruim dertig jaar heeft gewoond en gewerkt. Het beeld werd ingewijd tijdens de Zomer van Panamarenko in 2003, wanneer de kunstenaar gevierd werd met gelijktijdige tentoonstellingen van zijn werk in het Rubenshuis, het M HKA en de Antwerpse Luchtschipbouw.

De inhuldiging van de 'Pepto Bismo 2003' van Panamarenko, op 22 mei 2003 op het Antwerpse Sint-Jansplein.Beeld BELGA

‘Barada Jet’ (1991)

Dit object stelt een houten straalvliegtuig met korte, massieve vleugels voor. Achteraan op de romp heeft Panamarenko een klassieke reactiemotor gemonteerd, die lijkt op een Duitse V1.

De romp en de cabine zijn dezelfde als die van de Helikopter Sir George Cayley van 1972, die enkel als tekening en zeefdruk bestaat. Pas in 1991 voert Panamarenko de romp van deze helikopter uit in balsahout (de lichtste houtsoort die algemeen in de handel verkrijgbaar is, red.) en gebruikt die als cabine voor zijn Barada Jet. De door een straalmotor voortgestuwde ‘vliegende bom’ verwijst naar een herinnering uit de kindertijd van het oorlogskind Panamarenko, die geboren werd in 1940, aan het begin van de Tweede Wereldoorlog.

De ‘Barada Jet’ in de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België in 2005.Beeld AP

‘Nova Zemblaya’ (1996)

Halfweg de jaren negentig onderzocht Panamarenko de geheimen van de zee. Hij bedacht een stalen duikboot, de ‘Nova Zemblaya’. Die straalt kracht uit, maar is tegelijk verfijnd en elegant. 

De ‘Nova Zemblaya’ in de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België in 2005.Beeld REUTERS

Bedoeling was dat de kunstenaar daarmee van de Schelde via Spitsbergen naar Nova Zembla, een Russische archipel in de Noordelijke IJszee, zou varen. Een oprechte poging wordt finaal afgeblazen.

De ‘Nova Zemblaya’ in het Museum van Hedendaagse Kunst Antwerpen.Beeld Laenen

‘Brazil’ (2004)

Het feit dat Panamarenko buiten de stad woonde en dichter bij de natuur leefde, heeft dit werk sterk beïnvloed. De sculptuur bestaat uit een bestuurder die op de rug een vleugelconstructie van zes en een halve meter spanwijdte draagt.

“Ja, dat is hier in de weiden van Michelbeke ontstaan. In een wei kunt ge ver lopen, en dat is gemakkelijk om op te stijgen. In de stad met die vleugels gaat dat niet, daar hebt ge een rugzakske met een motor nodig om loodrecht op te stijgen”, klonk het destijds bij Panamarenko.

‘Brazil’ stond in 2015 in Ronse voor een unieke tentoonstelling met werken van hedendaagse Belgische kunstenaars.Beeld Ronny De Coster

De titel van het tuig verwijst naar de gelijknamige film uit 1985, waarin een personage ervan droomt om met zo’n opvouwbare vleugel te kunnen vliegen.

‘Brazil’ vorig jaar in de trappenhal van de Koningin Elisabethzaal.Beeld Laenen

‘Persis Clambatta’ (2001)

De ‘Persis Clambatta’ was een nieuwe poging om tot een bewegende kiprobot te komen. De constructie bevat nog een gedeelte elektronica, dat onder meer uit acht servomotoren (een apparaat om automatisch een mechanisch systeem te regelen, red.) bestaat. De naam van de kip verwijst naar de filmster Persis Khambatta, die in de sciencefictionfilm Star Trek van 1979 te zien was.

De ‘Persis Clambatta’ in het M HKA in 2014.Beeld PHOTO NEWS

‘Feltra’ (1966)

Dit was Panamarenko’s tweede vilten pop, gemaakt naar een afbeelding uit Playboy. Feltra, monochroom wit, zit uitdagend met gekruiste benen in een groene lederen zetel. De naam Feltra verwijst niet naar de naam van het Playboy-­model, maar naar de merknaam van het vilt waarmee de pop werd overtrokken.

De ‘Feltra’ (links in beeld) in het M HKA in 2014.Beeld PHOTO NEWS

‘Magnetische schoenen’ (1966)

De ‘Magnetische schoenen’ vormden een sleutelwerk uit Panamarenko’s begin­periode. De schoenen, volgens Panamarenko militaire bottines uit het voormalige Oostblok, kwamen uit zijn moeders schoenwinkel Goliatje in de Offerandestraat te Antwerpen.

De ‘Magnetische schoenen’ in het M HKA in 2014.Beeld PHOTO NEWS

Panamarenko bezocht in die tijd de Stock Americain, waar grote hoeveelheden Amerikaans oorlogsmateriaal tegen spotprijzen werd verkocht. Hij kocht er een aantal elektrische motoren, demonteerde ze en haalde er de koperen statorwikkelingen uit. De magneten in de wikkeling laste hij op een staafje en hij sloot er vervolgens elektriciteit op aan. Het resultaat was verbluffend. “Door de stroom in de magneten afwisselend aan en uit te schakelen, kon ik ondersteboven aan een stalen plafond hangen en rondstappen. Ik dacht: dat kan ik dan tenminste toch al. Dat was een begin, al een beetje zoals vliegen”, klonk het toen bij Panamarenko.

De ‘Magnetische schoenen’ in het M HKA in 2014.Beeld PHOTO NEWS

‘Bing II’ (2003)

Panamarenko ontwikkelde de ‘Bing II’ als een hybride machine die geschikt was om zowel door de atmosfeer als door de ruimte te vliegen. De ‘Bing II’ wordt aangedreven met lucht en is voorzien van drie 4D-stuwmotoren, die ontwikkeld worden op basis van de Toymodel of Space-theorie (die biedt een elegante verklaring voor tal van verschijnselen in het heelal, red.). Over de goede prestaties van het toestel was Panamarenko optimistisch: “Als mijn theorie klopt, betekent dat het failliet van alle oliesjeiks, want ik tap de energie rechtstreeks af van de Big Bang...”

De ‘Bing II’, met in de achtergrond Panamarenko zelf, in 2003.Beeld stephan peleman

‘Meikever’

In 1968 bouwde Panamarenko zijn eerste Meikever. Het geheel bestaat uit een tafeltje met een ijzeren onderstel en een glasplaat, met daarop een houten kist met een elektrisch snoer waaraan een kleine meikever bevestigd is. Het diertje is voorzien van een elektromotor en heeft vleugels die gemaakt zijn van ijzerdraad en cellofaan.

In 1975 creëerde hij een grotere en meer performante variant. Op de koffer is een afbeelding te zien van het circusnummer, uitgevoerd door een Chinese tovenaar, onder het opschrift ‘Salto Arte’. De ijzeren kever is met een elektrisch snoer aan een batterij verbonden die zich ook in de koffer bevindt. De kever heeft witgeschilderde dekschilden met rode sterretjes erop. Onder de dekschilden zit een elektromotor met een schroef verborgen, die de vleugels in beweging zet.

De ‘Meikever’.Beeld Joost De Bock
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234