Donderdag 14/11/2019

Opinie

Zwarte Zondag hadden we niet zo mogen noemen

Filip Dewinter in november 1991, enkele dagen na de verkiezingen die bekend zouden worden als 'Zwarte Zondag'. Beeld Photo News

Marnix Beyen is historicus aan de Universiteit Antwerpen.

Ik was twintig op Zwarte Zondag, stond in de leiding van de plaatselijke jeugdbeweging en studeerde geschiedenis. Voor mijn licentiaatsverhandeling deed ik onderzoek naar de beeldvorming van de Weimar-republiek door Vlaamse intellectuelen. Ik beschikte, met andere woorden, over het perfecte profiel om te begrijpen wat er aan de hand was én om voor oplossingen in actie te treden.

Marnix Beyen. Beeld rv

Veel meer dan verontwaardigd zijn en wat mobiliseren voor de grote Hand in Hand-betoging heb ik nochtans niet gedaan. Ik kan me ook niet herinneren vraagtekens te hebben geplaatst bij de term Zwarte Zondag en bij de diagnose die erachter schuilging. Het ging toch om een oprisping van datzelfde xenofobe nationalisme dat tijdens de jaren 30 en 40 zijn duistere hoogtijdagen had beleefd? Samen met zovelen keek ik toe hoe die oprisping maar bleef duren en hoe pas in 2006 een einde kwam aan een lange reeks verkiezingsoverwinningen van het Vlaams Blok/Belang.

Vandaag, nauwelijks tien jaar later, zie en hoor ik rondom mij hoe een bedje van alledaags racisme wordt gespreid voor een nieuwe verkiezingsoverwinning van het Vlaams Belang. Voor het eerst was ik zelfs getuige van een expliciete lofzang op Adolf Hitler, in een doordeweeks gesprek tussen twee doordeweekse Vlaamse mannen, op klaarlichte dag in het Centraal Station van Antwerpen. Wijst dit erop dat we 25 jaar geleden nog krachtiger hadden moeten waarschuwen tegen een terugkeer van de jaren 30 – of zijn we toen integendeel in slaap gewiegd door al te gemakkelijke historische analogieën?

Ik ben geneigd eerder het laatste te geloven. Natuurlijk liepen er rechtstreekse lijnen van het Vlaams Nationaal Verbond van de jaren 30 naar het Vlaams Blok van de jaren 90, maar door Zwarte Zondag voornamelijk vanuit dat perspectief te interpreteren is de complexiteit van het fenomeen ons ontgaan. Als historicus pleit ik niet voor minder geschiedenis in het debat, wel voor historische interpretaties die verder gaan dan het ontwaren van continuïteiten en het waarschuwen voor analogieën.

Xenofobe vormen van populisme doen zich al veel langer voor dan de jaren 30, en het Vlaams-nationalisme is er altijd bijzonder gevoelig voor geweest omdat het streed tegen een elite die het zelf als ‘volksvreemd’ aanvoelde. De interessante vraag is echter waarom deze tendens in bepaalde periodes wind in de zeilen kon krijgen en hoe zij zich transformeerde onder invloed van wijzigende omstandigheden.

Vanuit dat perspectief zijn de verschillen tussen 24 november 1991 en pakweg 24 mei 1936 (toen het VNV zestien Kamerzetels haalde) belangrijker dan de gelijkenissen. Al is het maar omdat zich intussen een krachtige welvaartsstaat had ontwikkeld en omdat de legitimiteit van de parlementaire democratie nauwelijks nog werd betwijfeld. In tegenstelling tot de opmars van extremistische partijen in de jaren 30 kon de overwinning van het Blok in 1991 niet worden geïnterpreteerd als een barenswee van de massademocratie. Veeleer toonde ze een democratie die zelfgenoegzaam was geworden en ‘de massa’ uit het oog had verloren. Precies in wijken waar traditionele partijen hun lokale werking verwaarloosden, bleken zij ruimte te creëren voor de electorale opgang van het Vlaams Blok.

Meer nog dan tegen een terugkerend fascisme hadden we in 1991 op straat moeten komen voor iets wat juist toen een vieze bijklank kreeg: meer dienstbetoon, maar dan resoluut ontdaan van zijn cliëntelistische kenmerken. Een dergelijke ‘nabijheidspolitiek’ is het beste recept tegen de vervreemding die zowel ‘autochtonen’ als ‘allochtonen’ tot extremisme kan drijven.

Lees ook het interview met Bob Cools: "Inzetten op 'de sociale mix' was een kapitale fout"

Beluister de podcast met Jonas Muylaert, Joël De Ceulaer, Jos Geysels en Siegfried Bracke.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234