Vrijdag 20/09/2019

Opinie

Zou het zomaar eens kunnen dat we vandaag het einde van de moderne natiestaat meemaken?

Beeld AFP

Rogier De Langhe is economiefilosoof aan de Universiteit Gent.

Volgens Bart Eeckhout laat het brexit-debat de volle kracht van een levende democratie zien. Parlementsleden cijferen zichzelf weg om de samenleving in de plooi te leggen die de democratische meerderheid heeft gekozen. Het wordt soms wat clownesk. Maar dat is nu eenmaal het gevolg van de dramademocratie, aangevuurd door die dekselse sociale media.

Het is wel vaker de schuld van de media. Zoals die keer in de 16de eeuw, met de uitvinding van de drukpers. De katholieke kerk zag de boekdrukkunst als de oorzaak van de Reformatie. In een poging hen te straffen, verjoegen ze de drukkers uit Mainz. Het resultaat was niet minder drukwerk, wel de verspreiding van de technologie over heel Europa. Zoals Alix Christie beschrijft in haar boek Gutenberg’s Apprentice (2015) was de drukpers slechts een middel waarlangs de toenemende spanning tussen kerk en burgerij een uitweg zocht.

In tegenstelling tot Bart Eeckhout vrees ik dat het glas van de westerse democratie weleens halfleeg zou kunnen zijn, in plaats van halfvol. Dat de politieke malaise en de sociale media niet zelf het probleem zijn, maar symptomen van een diepere spanning. De drukpers en de Reformatie leidden uiteindelijk tot de vorming van de moderne natiestaat als nieuwe politieke institutie. Zou het zomaar eens kunnen dat we vandaag haar einde meemaken?

Een vloeibare wereld

Die natiestaat stamt uit een wereld met landbouw als basis van de economie, hout als de voornaamste energiebron en paarden als snelste vorm van mobiliteit. Wie iets wou doen, had plek nodig. Veel plek. Wie het had, was rijk. Land was de dominante productiefactor. Mensen zaten eraan vast. Land was dus ideaal als platform om grote groepen mensen op een stabiele manier te organiseren.

Over de eeuwen heen werden volledige maatschappijen uitgebouwd op die fundamenten. Maar hoe stabiel zijn ze vandaag nog? Laten we wel wezen. De fysieke economie is niet verdwenen. Maar ze wordt steeds nadrukkelijker aangestuurd vanuit een wereldomspannend netwerk van communicatie, coördinatie en informatieverwerking. Econoom Richard Baldwin noemt het de great convergence. De digitale wereld is een vloeibare wereld. Digitale diensten zijn overal en nergens, en reizen met de snelheid van het licht. Er is niets om je aan vast te klampen. Wie iets wil doen, moet een vlot bouwen. Een platform. Baldwin beschrijft hoe multinationale bedrijven hun productielijnen hebben getransformeerd tot globale productienetwerken waarvan de hoofdzetel enkel de beheerder is. Om nog te zwijgen van de nieuwe technologieplatforms, waarvan enkelen ondertussen behoren tot de meest waardevolle bedrijven ter wereld.

Rogier De Langhe. Beeld Karel Duerinckx

In zekere zin zijn die platforms nieuwe grondgebieden. Zoals de Nieuwe Wereld, al is het deze keer minder duidelijk of wij hen koloniseren, of zij ons. Ook is het onduidelijk of platforms, met name dan socialemediaplatforms, nu een oorzaak of gevolg zijn van de crisis waarin onze structuren verzeild zijn geraakt. Net zoals historici tot op vandaag discussiëren over de vraag of de drukpers de Reformatie heeft veroorzaakt. Eén ding is zeker: de geschiedenis zal niet wachten op het antwoord.

De grond onder de voeten verdwijnt

De industrialisering heeft onze maatschappij tot in haar diepste kern getransformeerd. Het is weinig waarschijnlijk dat de digitalisering dat niet zal doen. De tekenen zijn er al. Het land stroomt weg. Eerst zachtjes, dan steeds harder. Tot allerlei gewone dingen die er altijd leken te zullen zijn, op een dag plots zijn verdwenen. Wat is het dan eigenlijk dat we zien op sociale media? Mensen die elkaar opjutten? Of geeft het ons net een rauwe, ongefilterde blik op de levens van echte mensen? Mensen die de grond onder hun voeten voelen verdwijnen, met alle angst, frustratie en haat van dien.

Van op de laatste stukken hoger gelegen grond kijken mondiale elites vol ongeloof toe. Het is voorlopig nog koffiedik kijken welk soort leider echt zal bovendrijven. Niets lijkt erop te wijzen dat politici zich überhaupt bewust zijn van, laat staan werken aan, de vertaalslag van een vloeibare economie naar vloeibare politieke structuren.

Het is daarom dat het glas van de westerse democratie volgens mij halfleeg is. Ook al gaat het politieke theater in overdrive, er is bitter weinig bewijs dat het nog werkt. Het volk mag dan wel een brexit willen, maar elke concrete invulling ervan wordt weggestemd. Net zoals het het klimaat wil redden, maar geen draagvlak vindt voor maatregelen.

Naarmate niet alleen onze wereld maar ook onze problemen groter en vloeibaarder worden, ontgroeien ze onze oude instituties. Steeds vaker lijken ze te trappen in het ijle. Procedures worden rituelen, tot niemand zich nog kan herinneren waarvoor ze eigenlijk ooit dienden. Is een democratie überhaupt bij machte die instituties te hervormen waarbinnen ze zelf functioneert? De vragen die voor ons opdoemen zijn zo fundamenteel dat het wel lijkt alsof niemand ze durft te stellen. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234