Woensdag 13/11/2019

Interview

"Zonder een nieuw Europees verhaal zijn we een vogel voor de kat"

Joachim Pohlmann Beeld Karoly Effenberger

Overdag is hij woordvoerder van N-VA-voorzitter Bart De Wever. 's Nachts wordt de schrijver in hem wakker. Joachim Pohlmann (35) schreef met Een unie van het eigen een grote Vlaamse roman over de ondergang van een familie.

Hang naar discipline. Joachim Pohlmann had het naar eigen zeggen al als kind. Het is er met het ouder worden duidelijk niet op gebeterd. Als woordvoerder van voorzitter Bart De Wever en chef van de persdienst zit Pohlmann in de cockpit van de N-VA. Toch vond hij, ergens tussen de kieren en spleten van dat razend drukke bestaan, nog de tijd en energie om een dik, ambitieus boek te schrijven.

Pohlmann vertelt dat hij dat boek na zonsondergang heeft geschreven. Dat is eraan te merken. Een unie van het eigen beschrijft de ondergang van een Vlaamse familie. Erudiet en met veel precisie beschrijft Pohlmann hoe opeenvolgende generaties van hun ideologische illusies worden beroofd. Wat rest, is het cynisme van het nu, geïncarneerd door kleinzoon Armin, een aan technologie verslaafde topbankier die alleen nog kan denken in termen van efficiëntie.

"In mijn debuut Altijd iets (2012) heb ik het nihilisme van deze tijd beschreven", vertelt Pohlmann. "Je zou kunnen zeggen dat ik in dit boek dat nihilisme heb geanalyseerd."

Uw boek is in zekere zin een vervolg op Het verdriet van België van Hugo Claus.

Joachim Pohlmann: "Thematisch en qua opzet is er wel een zekere verwantschap, ja. Zoals je mijn eerste boek kon lezen als een soort vervolg op Groenten uit Balen van Walter van den Broeck, zo kun je Een unie van het eigen lezen als een update van Het verdriet van België."

Net als Claus snijdt u nogal uitgebreid het thema van de collaboratie aan. Vanuit uw politieke positie is dat riskant.

"Is dat zo? Ik denk dat steeds minder mensen daar nog van wakker liggen. Wat logisch is. De generatie die er nog persoonlijke herinneringen aan heeft, is bijna uitgestorven."

Nog geen jaar geleden schreeuwde Laurette Onkelinx (PS) moord en brand omdat Jan Jambon (N-VA) de collaboratie zou hebben gerelativeerd.

"De collaboratie wordt nog steeds gebruikt als een wapen in de politieke strijd, dat is juist. Maar of ze nog echt weegt op de levens van mensen? Op onze generatie werkt ze hoogstens onrechtstreeks nog wel eens door. Maar geldt dat niet voor alle belangrijke geschiedkundige feiten?"

U toont veel empathie voor de collaborateurs in uw boek. Kwaadwillige geesten zouden dat kunnen koppelen aan uw functie als woordvoerder van Bart De Wever.

"Dat zou dan een wel zeer eenzijdige lezing van mijn boek zijn. Aan de manier waarop ik de collaboratie beschrijf, is ook helemaal niks ophefmakends. Ze komt min of meer overeen met wat historici over dit onderwerp hebben geschreven. Het onderzoek, onder meer door historica Aline Sax, laat zien dat Vlamingen om heel verschillende redenen hebben gecollaboreerd."

"Die diversiteit zit ook in mijn boek. Zo is er de grootvader, Charles, die handel dreef met het Duitse leger om zijn winkel draaiende te houden. Zijn dochter Germaine had de pech dat ze verliefd werd op een Duitse soldaat - dat zouden we vandaag zelfs geen collaboratie meer noemen. Alleen Charles' zoon Mon is een pure, ideologische collaborateur. Tegelijk en niet toevallig is hij de enige van de familie die zich na de oorlog duidelijk van de collaboratie en elke ideologie distantieert."

"Ik denk dat je mijn boek bezwaarlijk als een apologie van de collaboratie kunt lezen. Ik heb geprobeerd de mechanismen die erachter zitten te ontleden. Hoe raken jonge mensen in de ban van totalitaire ideologieën als het nationaalsocialisme, of later - tijdens de jaren 60 - het communisme?"

Die vraag is opnieuw brandend actueel.

"De mechanismen die ik beschrijf, zie je vandaag inderdaad terugkeren bij jonge IS-strijders. Al is er wel een belangrijk verschil."

En dat is?

"Het mechanisme dat eraan ten grondslag ligt, is wellicht niet verschillend. In beide gevallen gaat het om de verleidingskracht van een totalitaire ideologie, en in beide gevallen houden de ideologieën de belofte in van groot avontuur, weg van de banaliteit van het gewone leven. Het verschil manifesteert zich buiten het slagveld. Of beter nog: erna."

"De ideologie van de oostfronters had na de oorlog alle basis verloren, waardoor ze bij terugkeer geen wezenlijke bedreiging meer vormden voor de gemeenschap waarin ze terechtkwamen."

"Dat is natuurlijk heel anders bij teruggekeerde IS-strijders. Hun ideologie is springlevend, de bedreiging is - daar hoeft geen tekening bij - zeer acuut."

Beeld Wouter van Vooren

Een aantal ex-oostfronters heeft zich na de oorlog verenigd in de Vlaamse Militanten Orde van Bert Eriksson. Dat waren ook geen koorknapen.

"Zeker, maar op een mislukte aanslag na is het geweld altijd een marginaal verschijnsel gebleven binnen het naoorlogse Vlaams-nationalisme. Je kunt natuurlijk zeggen dat IS ook een marginaal fenomeen is binnen de islam. Helaas kun je dat niet zeggen van hun impact."

Kort na de aanslagen in Brussel schreef u een column waarin u de schuld 'bij onszelf' legde. Kort samengevat was uw stelling dat wij onze beschaving de afgelopen decennia alleen maar hebben geïroniseerd, in plaats van ze te verdedigen.

"Uiteindelijk is dat ook ongeveer de essentie van wat ik in mijn boek wil vertellen. Sinds WO II hebben wij alle grote ideologieën en verhalen gedeconstrueerd. Met die deconstructie van grote ideologieën is niets mis - ik doe het ook in mijn boek - maar als je niet tegelijk iets opbouwt, houd je natuurlijk alleen een Waste Land over."

"Het probleem met zo'n Waste Land is dat je geen verhalen meer hebt die een gemeenschap verbinden. Er is geen groter idee meer dat we samen willen verdedigen. Dat maakt ons zeer kwetsbaar voor een ideologie die - hoe waanzinnig ze ook is - wel een compleet wereldbeeld presenteert."

Hoe antwoord je daarop?

"Ik denk dat een deel van ons antwoord zal moeten bestaan uit een nieuw, verbindend Europees verhaal."

Aan welk verhaal had u gedacht?

"Als u me die vraag honderd jaar geleden had gesteld, had ik u allicht zo een antwoord kunnen geven. Vandaag moet ik u het antwoord schuldig blijven, maar het erkennen dat we dergelijke verhalen nodig hebben, is al een begin. En het is natuurlijk een mooi vertrekpunt voor een volgend boek."

"Nu moeten we ook niet helemaal van nul beginnen. Een aantal fundamenten uit onze traditie is het nog altijd waard om verdedigd te worden. Ik denk aan waarden uit de klassieke oudheid, de joods-christelijke traditie, de renaissance en de verlichting. Zij kunnen de sokkel vormen waarop we iets nieuws kunnen bouwen. De vraag is alleen: wat?"

Moet een politieke partij geen antwoord hebben op die vraag?

"Uw vraag impliceert een te idealistische kijk op de politiek. De eerste en belangrijkste taak van de politiek is ervoor te zorgen dat de maatschappij goed functioneert. Een ideologisch verhaal overstijgt de politiek, en moet organisch ontstaan, vanuit de individuen en hun gemeenschappelijke verhalen."

"Daarmee zijn we meteen bij het belangrijkste probleem van Europa. Europa heeft geen ideeën, verhalen of mythes die breed worden gedragen. Als je de Europese leiders vraagt welk idee Europa verbindt, zullen ze verwijzen naar de relatieve vrede die er sinds de oprichting van Europa heerst. Dat is natuurlijk niet niks, maar als verbindend idee is het duidelijk onvoldoende geworden. Als er iets is dat ons nog een beetje bij elkaar houdt, dan is het traditie. Het is op die sokkel dat we dat nieuwe verhaal zullen moeten bouwen."

Beeld Karoly Effenberger

N-VA-staatssecretaris Theo Francken heeft zopas, met behulp van Etienne Vermeersch, een poging gedaan om een aantal gemeenschappelijke waarden te formuleren in een nieuwkomersverklaring.

"Uiteraard juich ik dat toe, al kun je die tekst natuurlijk bezwaarlijk een nieuw groot verhaal noemen. In die nieuwkomersverklaring staat een aantal belangrijke waarden die eigenlijk basale evidenties zijn. Dan hebben we het over de vrijheid van meningsuiting, of de gelijkheid van man en vrouw."

Er staat ook in dat een relatie tussen twee mannen gelijkwaardig is aan die tussen man en vrouw. Dat is ook voor een aantal conservatieve Belgen geen evidentie.

"Juist, maar die paradox bestaat natuurlijk niet alleen aan de rechterzijde. Zo begrijp ik niet waarom sommige mensen ter linkerzijde de hoofddoek verdedigen als een vorm van emancipatie. Vaak zijn dat dezelfde mensen die ooit gevochten hebben om een minirok te mogen dragen."

"Zulke paradoxen geven natuurlijk wel aan hoe moeilijk het debat over een nieuw Europees verhaal zal worden. Het wordt een hard debat, maar ik denk dat wij - burgers, media, kunstenaars, politici - niet anders kunnen dan het te voeren. Als we dat niet doen, zijn we als een vogel voor de kat tegenover die ideologieën die wél een duidelijk verhaal aanbieden."

Gelooft u dat de goeie ouwe literatuur daarbij nog kan helpen?

"Alle verhalen kunnen daarbij helpen. Verhalen en mythes zijn dragers van ideeën, en het zijn ideeën die gemeenschappen bij elkaar houden. VRT en VTM zijn misschien wel de beste voorbeelden van hoe zoiets kan werken. De verhalen die hun fictiereeksen brengen, hebben meer gedaan voor het Vlaamse gemeenschapsgevoel dan alle IJzerbedevaarten samen."

"Mogelijk is dat gemeenschapsgevoel maar een idee. Misschien is het zelfs een mythe of een leugen. Maar als de leugen functioneert, is het geen leugen meer."

Bent u een optimist?

"Ik denk het niet, nee. Ik geloof bijvoorbeeld niet in de oneindige goedheid van de mens. "

Daarin lijkt u op uw voorzitter.

"Misschien wel, ja."

Is een beetje optimisme geen voorwaarde voor dat nieuwe, wervende verhaal dat we moeten schrijven?

"Moet je in de oneindige goedheid van de mens geloven om de maatschappij te verbeteren? Ik denk van niet. In dat geloof zit net de denkfout van de grote modernistische ideologieën. Ze hielden geen rekening met de weerbarstige menselijke eigenheid. De grote ideologen van het modernisme geloofden dat de mens gecorrumpeerd werd door verderfelijke structuren. Om de mens te veranderen, volstond het om de structuren te veranderen. De werkelijkheid heeft geleerd dat dergelijke utopieën eerder eindigden in een dystopie."

"De mens is niet louter goed. Zoals hij ook niet per definitie slecht is. Maar helaas laat de mens zich makkelijker aanspreken op zijn zwaktes dan op zijn sterktes. Denk aan de Panama Papers. Sluit die vluchtweg af, en mensen gaan automatisch op zoek naar een nieuwe route. Overigens gebeurt ongeveer hetzelfde als je probeert te snoeien in het aantal bruggepensioneerden. Meteen krijg je een groei van het aantal langdurig zieken. Dat is de weerbarstige realiteit van de mens, die trouwens ook best mooie kanten heeft."

Beeld Karoly Effenberger

Uw ouders waren mei-68'ers.

"Dat klopt. Ze hebben me ook bijzonder vrij opgevoed."

In uw roman botst het cynische hoofdpersonage met zijn vader, een rasechte soixante-huitard. Is die botsing uit uw eigen leven gegrepen?

"Hier en daar heb ik wel wat uit mijn eigen ervaringen gehaald, maar autobiografisch is die verhouding zeker niet. Zo denk ik dat mijn vader, anders dan in het boek, nooit echt in mij teleurgesteld was. (lacht) Daarvoor zag hij het al te vroeg aankomen. Ik was al heel jong een rechtse mens. In tegenstelling tot mijn ouders hechtte ik als kind bijvoorbeeld veel waarde aan plicht en discipline."

Opmerkelijk.

"Is dat opmerkelijk?"

Het gemiddelde kind zal zich zo vaak mogelijk tegen plicht en discipline verzetten.

"Ik ben nooit echt gemiddeld geweest, denk ik."

Waar komt uw conservatisme vandaan?

"Ik vermoed dat het, behalve iets karakterieels, aanvankelijk vooral een vorm van rebellie tegenover mijn ouders was. Later kwam daar de eenvoudige vaststelling bij dat de grote linkse verhalen - hoe mooi ze op papier ook klonken - in de praktijk vaak verzand waren in bureaucratische rampen."

"Voor mijn politieke bewustwording is de val van de Muur van kapitaal belang geweest. De juiste toedracht zal ik op die leeftijd wel nog niet begrepen hebben, maar het maakte wel grote indruk. Mogelijk is mijn wantrouwen tegenover het socialisme daar geboren. Later, tijdens de jaren 90, ben ik me gaan verdiepen in het gedachtegoed van conservatieve denkers als Edmund Burke en Alexis de Tocqueville. Aan de universiteit heb ik dan het werk van Ernst Jünger ontdekt, nog altijd een van mijn favoriete schrijvers."

U moet zich in die periode eenzaam hebben gevoeld.

(lacht) "Ik was er de vreemde eend in de bijt. Voor antropologie moesten we ooit een paper schrijven over multiculturaliteit. Ik had een kritiek op de multiculturaliteit geschreven, op basis van het werk van Paul Cliteur (rechtse Nederlandse filosoof, red). Ik weet nog dat de prof mijn mondelinge uiteenzetting toen inleidde door te zeggen 'dat het tijd was voor de stem van de vijand'."

Hebt u de ambitie om zelf politicus te worden?

"Nee. Politiek is voor een deel toneel, en ik ben niet goed in toneel. Bovendien heeft mijn politiek engagement een andere schaal. Politici moeten zich om de zoveel jaar onderwerpen aan het oordeel van de kiezer. Ik bekijk het liever op langere termijn. Uiteraard hoop ik dat mijn partij bij de volgende verkiezing goed zal scoren. Maar ik vind het nog belangrijker dat de mensen over dertig jaar zullen zeggen: 'Godzijdank hadden we in 2016 de N-VA.'"

Juist aan zulke mensen is er in de politiek vandaag behoefte.

"Mag ik deze bal even terugkaatsen? Die koortsige sfeer die de media de politiek soms verwijten, is minstens evengoed de schuld van de media zelf. Jullie focus ligt ongeveer uitsluitend op het nu en op het conflict. Omdat conflict verkoopt. Ik ken het spelletje goed genoeg."

Het staat jullie vrij om het niet mee te spelen.

"Als de bal rolt, moet je meesjotten. Zo niet, incasseer je de ene goal na de andere."
Stel: uw roman wordt een bestseller. Kiest u dan voor het schrijverschap?
"Ik ben sowieso niet van plan om de rest van mijn leven in de partijpolitiek te blijven, dus ja maar niet onmiddellijk. Zeker op dit precaire ogenblik zie ik de politiek als een maatschappelijke plicht waaraan ik niet zomaar kan verzaken."

Bekijkt u uw schrijverschap ook zo? Als een maatschappelijke plicht?

"Ergens wel, ja. Schrijven is, meer dan politiek, vormgeven aan ideeën. Ik denk dat grote verbindende ideeën vooral uit die hoek zullen moeten komen."

Heeft uw baas uw boeken gelezen?

"Ik denk het niet. Mijn eerste boek ligt nog altijd op zijn bureau. Ongelezen."

Uw partij is niet echt aanwezig in het cultuurdebat. Stoort u dat?

"Is er dan een cultuurdebat? Het enige debat waarvan ik weet heb, gaat over subsidies, en hoe ontoereikend die wel niet zijn. Voor het geval u mijn mening in dat debat wilt kennen: deze sector is veel te afhankelijk van subsidies. Even kort door de bocht: ook zonder subsidies zal er grote kunst worden gemaakt. Net omdat het een levensnoodzakelijke behoefte is."

Waarom is het Vlaams-nationalisme vandaag zo ultraliberaal?

"De N-VA is niet ultraliberaal. Mijn partij probeert een slinger die te veel naar de andere richting is doorgeslagen, weer in het midden te krijgen. In een land met een overheidsbeslag van 54 procent, verdwijnen te veel middelen uit de private economie, waardoor die economie dreigt dood te bloeden en de welvaartsstaat onhoudbaar wordt."

Anders dan vijftig jaar geleden bent u als rechts-conservatieve schrijver een uitzondering. Enig idee hoe dat komt?

"Om een of andere reden vinden schrijvers een linkse of progressieve ideologie een vanzelfsprekendheid. Vermoedelijk was het een tegenreactie op de dominante, katholiek-flamingante stroming van de periode ervoor. Wie weet staan we vandaag aan het begin van een tegenreactie in de omgekeerde zin?"

"Behalve Michel Houellebecq en Benno Barnard heeft nu ook Herman Brusselmans links een schop voor de kont gegeven. (lacht) Dat is natuurlijk wel een forse streep door mijn rekening. Uitgerekend de week voor ik mij op de kaart wil zetten als een rechtse schrijver, komt die oude Brusselmans mij de loef afsteken."

Beeld Karoly Effenberger

Biografie Joachim Pohlmann

Geboren in 1981
Woont in Antwerpen
Is partijwoordvoerder van N-VA, en schrijver
Studeerde politieke en sociale wetenschappen en antropologie aan de KU Leuven
Werkte eerder op de studiedienst van de N-VA, waar hij ook de speeches van de Partijvoorzitter schreef
Schrijft in De Morgen een vrijdagse wisselcolumn met Kristof Calvo (Groen)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234