Zaterdag 19/10/2019

Opinie

Zijn klimaat en democratie verzoenbaar?

Raf Geenens Beeld Rob Stevens

Prof. dr. Raf Geenens is hoofddocent ethiek en rechtsfilosofie aan de KU Leuven.

Het klimaatdebat heeft een merkwaardige wending genomen. Omdat politici onvoldoende daadkrachtig optreden, zouden klimaatbeslissingen uit de democratische arena moeten worden weggehaald. Dat kan bijvoorbeeld door een technocratische omslag, waarbij experts en geselecteerde burgers in besloten comités maatregelen uitwerken die de regering enkel nog hoeft te ondertekenen. Mark Elchardus ging in deze krant terecht in tegen deze beangstigende manier van denken. (DM 2/2) Het klimaat, aldus Elchardus, kan geen reden zijn om de democratie in te perken.

In heel dit debat wordt echter vergeten dat het klimaat geen geïsoleerd probleem is. De kwestie is veel breder dan dat. Nemen we als samenleving beslissingen in naam van onze eigen belangen en ideeën? Of zijn we verplicht om daarbij ook de wensen van voorgaande en toekomstige generaties in rekening te nemen? Daarachter schuilt nog een meer fundamentele vraag: gaat politiek enkel over het efficiënt managen van materiële problemen (zoals de technocraten beweren), of willen we in onze publieke ruimte het besef levend houden dat we erfgenaam zijn van vorige generaties en verantwoordelijk voor de mensen na ons?

Stemmen uit de toekomst

De felle debatten die werden gevoerd in het Nationaal Congres in 1830 en 1831 kort na de Belgische Revolutie, zijn in dit opzicht verrassend actueel. In die debatten zie je onze Founding Fathers bezorgd zoeken naar veiligheidsmechanismes tegen het kortetermijndenken van politici. Dat streven naar een evenwicht tussen korte en lange termijn, tussen emotie en permanentie, was zelfs een van de basismotieven bij het opstellen van onze Grondwet. De Senaat was bijvoorbeeld bedoeld als tegengewicht tegen de Kamer van Volksvertegenwoordigers, waarvan gevreesd werd dat die enkel aan de korte termijn – lees: de buik en portefeuille van het volk – zou denken.

Die Senaat was geenszins een perfect middel (en was zeker ook geïnspireerd door elitarisme), maar de intuïtie was correct. Onze collectieve besluitvorming moet niet alleen rekening houden met het heden, maar ook met stemmen uit de toekomst en het verleden. Dat is echter makkelijker gezegd dan gedaan.

De grote les van de voorbije decennia is dat we er vaak niet in slagen om op lange termijn te denken. De naoorlogse generatie heeft de open ruimte in ons land volledig versnipperd, een domme en haast onomkeerbare beslissing. Ons desastreus pensioenbeleid zal uitdraaien op een enorme en ongevraagde transfer van toekomstige generaties naar de babyboomers. De babyboompolitici hebben ook op grote schaal openbare gebouwen verkocht aan de privésector, hoogst onrespectvol voor de generaties die dat patrimonium hebben opgebouwd. En het is uiteraard de eerste generatie politici die de ecologische gevolgen van hun beslissingen kende (het eerste rapport van de Club van Rome dateert uit 1972) maar er niet naar handelde.

Checks and balances

Hoe kan dat gebrek aan verantwoordelijkheidszin worden ingedamd? In het buitenland circuleren diverse voorstellen voor het invoeren van intergenerationele checks and balances. Burgers kunnen bijvoorbeeld in speciale raden optreden als “curatoren” van toekomstige generaties om potentiële problemen te signaleren. Een andere optie is een “alarmbelreferendum” dat door een minderheid kan worden ingeroepen wanneer een beslissing zware toekomstige effecten dreigt te hebben. 

Meest verregaand zijn de voorstellen om in te grijpen in het hart van de volksvertegenwoordiging: aan het parlement kunnen leden worden toegevoegd die uitsluitend in dienst staan van toekomstige generaties. Men zou die vertegenwoordigers zelfs een afzonderlijke kamer kunnen geven die elke beslissing aftoetst op haar duurzaamheid, een soort senaat 2.0.

Elk van die voorstellen heeft zwaktes en nadelen. Maar ze hebben als voordeel dat ze, in tegenstelling tot ad-hoc-constructies voor het klimaatprobleem, de kwaliteit van onze besluitvorming als geheel verbeteren, precies door in ons collectief bewustzijn een sterker besef van permanentie te creëren.

Bovendien onttrekken ze geen beslissingen aan het democratische proces, maar blijven die beslissingen de inzet van een zichtbaar, publiek conflict. Dat laatste is cruciaal, zeker in de kimaatkwestie. Er moeten immers dringend ongemakkelijke beslissingen over het klimaat worden genomen. Maar dat moet op zo’n manier gebeuren dat iedereen er zich bij betrokken voelt en die beslissingen kan herkennen als beslissingen die we samen nemen. Enkel onder die voorwaarde zijn klimaat en democratie verzoenbaar.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234