Dinsdag 29/11/2022
Vincent Stuer. Beeld DM
Vincent Stuer.Beeld DM

OpinieVincent Stuer

Zelfs een verzwakt Europa heeft twee dingen die een Italiaanse premier niet heeft: geld en tijd

Vincent Stuer is schrijver en werkt in het Europees Parlement. Hij schrijft in eigen naam.

Vincent Stuer

De Europese eenmaking kwam er om ons te beschermen tegen onze eigen overheid, zeker voor Italianen.

Het meest bevlogen pleidooi voor een verenigd Europa kwam van Altiero Spinelli, aartsvader van de Europese federalisten. Vanuit zijn cel op het gevangeniseiland Ventotene schreef die in 1941 hoe “de natie een goddelijk iets is geworden”, een uit de hand lopend “organisme dat alleen aan eigen bestaan en eigen ontwikkeling denkt zonder zich te bekommeren over het nadeel dat het anderen kan berokkenen”. Het slachtoffer waren de eigen burgers, van wie de overheid niet meer ‘beschermer’ maar ‘baas’ was geworden. De opdracht voor na de oorlog zou zijn: komaf maken met de overmacht van de nationale staat.

De praktijk zou Spinelli gelijk geven, maar met mate. De nationale grenzen werden niet uitgewist, de sprong naar zijn vrij en verenigd Europa kwam er niet meteen, maar de overheden werden ingesnoerd opdat ze hun macht niet zouden misbruiken. Een nieuwe generatie Europeanen liet zich als Odysseus aan de mast vastbinden, bang van de hoogmoed die eigen is aan de politiek en de sirenenzang van de supersoevereine staat.

Geen wonder dat die politici zich daartegen verzetten, telkens als dat keurslijf hen tegenzit – als er staatssteun gegeven moet worden, pijnlijke economische hervormingen nodig zijn, Europese regels of rechtspraak hen het leven moeilijk maken. Maar in de beperking toont zich de vrijheid, wist Spinelli.

Baas van Europa

Met Giorgia Meloni heeft Italië opnieuw een ontketende baas aan het hoofd, en Europa ook. Na de Poolse Morawiecki en de Hongaar Orbán schuift opnieuw iemand bij aan de tafel van de Europese Raad die weigert zich neer te leggen bij wat daar gezamenlijk beslist wordt. Dat kun je niet anders als onrustwekkend noemen. Een van de hete hangijzers, de schendingen van de rechtsstaat in Polen en Hongarije, wordt zo nog moeilijker te beheersen.

Maar de pessimist in mij is gelatener. De Europese Raad is al jaren de plek waar mooie Europese plannen nog even gaan uitleven voor ze stilletjes sterven. Het gezamenlijk migratiebeleid ligt er sinds lang stof te vergaren, van het verdiepen van de economische en monetaire unie is geen sprake meer, begrotingsdiscipline is dood en ook nu worden antidemocraten als Orbán maar halfslachtig aangepakt. Ook gematigde regeringsleiders zijn in principe vóór Europa maar in de praktijk tégen.

De trieste waarheid is dat de EU vandaag alleen werkt als de nood het hoogst is – als corona, crisis of conflict ons de arm omwringen.

Daarin is Italië, met of zonder Giorgia Meloni, vaak vragende partij en haar Europese broeders eerder niet. De fondsen waarop haar kiezers rekenen, mogen niet vastraken in de rechtsstaatchaos waarin Polen en Hongarije zitten. De migratiesolidariteit die Italië verwacht, wordt tegengehouden door diezelfde collega’s. Zelfs wat Rusland betreft mogen we eerder tegenzin dan tegenwerking verwachten. Europa gaat niet over de God en familie waarrond ze campagne voerden.

Hoever te ver?

Europa is er ook om ons tegen onszelf te beschermen, en ook dat is een erg Italiaans idee. Want dat fascisme kwam niet uit het niks.

Zo pleitte Luigi Einaudi, gouverneur van de nationale bank vlak na de Tweede Wereldoorlog en nadien de tweede president van de Italiaanse republiek, voor het inperken van de economische en monetaire macht van zijn land, omdat misbruik daarvan het bed gespreid had voor het fascisme. Economisch wanbeleid en monetaire chaos hadden in de tussenoorlogse jaren een “gebroken middenklasse en wanhopige arbeidersklasse” hun heil doen zoeken bij “de bende onruststokers en werkloze intellectuelen die de macht in handen van dictators hadden gegeven”. Minder hoogdravend dan Spinelli pleitte hij voor eenzelfde aanpak: Europa moest rust en verantwoordelijkheid brengen als ontgoochelde kiezers en oververhitte politici de bocht uit gingen.

Dat besef zit ook in de Italiaanse structuren ingebakken, door de macht te spreiden over verschillende economische, politieke en gerechtelijke instanties. De politieke stabiliteit werd er niet beter van maar onverantwoorde risico’s nemen werd moeilijker, zelfs al werd ook non-beleid des te makkelijker.

Het is de paradox van elke Italiaanse premier: betrouwbaarheid uitstralen in een onstabiel systeem, bestuurbaarheid zoeken in een land dat daar niet voor gemaakt is, zin geven aan een regering die door burgers gezien wordt als in het beste geval zinloos (minder dan twee derde ging stemmen), met de daaropvolgende paradox: Europa daarbij gebruiken als hefboom. Financiële steun uit Brussel is nodig om Meloni’s beloften waar te maken. De strijd zal gaan over welke economische, administratieve en justitiële hervormingen daartegenover staan. En ook financiële markten bekijken Italië vanuit de komende zenuwoorlog met Europa. De natie mag dan goddelijk zijn, zelfs een verzwakt Europa heeft twee dingen die een Italiaanse premier niet heeft: geld en tijd. Meloni is meer Berlusconi dan Benito, de vraag is hoever ze te ver kan gaan. En dat Europa dat ons moet beschermen, wil iemand dat zelf nog verdedigen?

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234